2015_DCAN_00525 - Scheldekaaien. Gedempte Zuiderdokken - Projectdefinitie heraanleg openbaar domein - Goedkeuring

Overeenkomstig artikel 10 van het collegebesluit van 6 maart 2015 (jaarnummer 01791) waarin de bevoegdheid voor lokale straten wordt overgedragen van het college aan het districtscollege en de gemeenteraadsbeslissing van 30 maart 2015 (jaarnummer 00147) waarin de bovenlokale locaties werden vastgelegd, zijn de Vlaamsekaai, de Waalsekaai en het speelplein Regenboogpark (noordelijk speelterrein aan de Scheldestraat) op de Gedempte Zuiderdokken respectievelijk twee lokale straten en een speelplein waarvoor het districtscollege bevoegd is.

Van 15 juni tot 15 juli 2015 organiseerde het Stedelijk Wijkoverleg een online bevraging via www.gedemptezuiderdokken.be.

In totaal werden 3.191 enquêtes ingevuld, waarvan 2.461 enquêtes volledig ingevuld zijn. In september/oktober 2015 worden specifieke doelgroepen bevraagd:

• jongeren door de Jeugddienst via hun online platform OOR;
• handelaars en horeca, door middel van een info- en inspraakvergadering, in samenwerking met  de bedrijfseenheid ondernemen en stadsmarketing/business en innovatie.

De resultaten van deze inspraakrondes worden gebundeld en aan de ontwerpteams van de Open Oproep openbaar domein Gedempte Zuiderdokken meegegeven. In de projectdefinitie heeft de grote vraag naar groen geleid tot het scherpstellen van de ambitie over een groene ruimte.

De terugkoppeling over de resultaten van de participatie, de opdracht voor de heraanleg van het publiek domein en de randvoorwaarden voor de ondergrondse parkings aan de bevolking is voorzien in een informatievergadering op zaterdag 10 oktober 2015.

De toekenning van de opdracht voor de heraanleg van het openbaar domein van de Gedempte Zuiderdokken gebeurt via de procedure van de Open Oproep van de Vlaams Bouwmeester. Op 3 juli 2015 werd de opdracht in de Open Oproep gepubliceerd.

Aan het districtscollege wordt gevraagd de projectdefinitie voor de heraanleg van het openbaar domein van de Gedempte Zuiderdokken goed te keuren. De projectdefinitie vormt de inhoudelijke leidraad voor de vijf geselecteerde ontwerpteams tijdens de Open Oproep en voor het ontwerpteam aan wie de studieopdracht uiteindelijk zal worden gegund.

Verschillende stadsdiensten zijn betrokken bij het openbaar domein van de Gedempte Zuiderdokken (programmatorisch - zoals sport, jeugd, evenementen, handel en horeca,... - en inrichting, beheer, sociale aspecten, milieu,...). Aan deze diensten werd input gevraagd om de projectdefinitie te voeden. De projectdefinitie werd besproken op de Commissie Openbaar domein van maandag 14 september 2015. De opmerkingen van de commissie werden verwerkt in het document.

De projectdefinitie (zie bijlage) omvat drie delen:

• deel A: bestaande ruimtelijke context, planningscontext en ambities;
• deel B: randvoorwaarden (technische voorwaarden en programma aangeleverd door betrokken stadsdiensten);
• deel C: proces.

AG VESPA zal de studieopdracht en de uitvoering coördineren en optreden als opdrachtgever en aanbestedende overheid.

Vijf ambities voor de Gedempte Zuiderdokken

1. Een unieke plek op zoek naar een nieuwe rol

Na het verdwijnen van de bovengrondse parkeervlakte en de jaarlijkse wederkerende Sinksenfoor, moeten de Gedempte Zuiderdokken op zoek naar een nieuwe rol die past bij de ruimte. De ligging in de binnenstad en de aanzienlijke afmetingen maken van de Gedempte Zuiderdokken een unieke plek binnen het dicht bebouwde stedelijk weefsel van de stad Antwerpen. Door het ontwerp voor de volledige publieke ruimte van gevelwand tot gevelwand wordt de monumentaliteit van de plattegrond van ‘t Zuid weer duidelijk en worden de Gedempte Zuiderdokken beter ingeschakeld in de ruimtelijke structuur van de stad (hiermee beantwoordend aan de ambitie geformuleerd in het strategisch ruimtelijk structuurplan Antwerpen). Ontwerpers moeten de eigenheid van de plek vatten en vertalen naar een sterke ruimtelijke identiteit voor de toekomst.

2. Een verbindende plek: sleutelpositie tussen bestaand en nieuw

Het maken van een sterke ruimtelijke identiteit vergt eveneens een visie op relaties in het projectgebied. Zoals gesteld in het s-RSA vormen de Gedempte Zuiderdokken een potentieel belangrijke schakel tussen de historische binnenstad en de toekomstige stadsuitbreiding Nieuw Zuid. Ook dwarse verbindingen over het plein zijn belangrijk in functie van het ontstaan van informele trajecten tussen de binnenstad en de Schelde. Daarnaast zijn de vandaag zo goed als onbestaande dwarse relaties tussen de Vlaamse kaai en Waalse kaai potentieel interessant voor een betere wisselwerking tussen de functies langs de rand en het gebruik van de open ruimte.

3. Een plek met een betekenis op drie niveaus

De toekomstige ruimtelijke uitstraling is zowel representatief als alledaags: het plein dient zowel een grootstedelijke allure te vertonen, als ondersteunend te werken op stedelijk- en buurtniveau. De ruimte van de Gedempte Zuiderdokken speelt een betekenis op drie niveaus:

• het projectgebied moet zich als belangrijke open ruimte volwaardig inschakelen in de woon-, leef- en werkomgeving van de buurt. De Gedempte Zuiderdokken bieden ruimte voor reële gebruiksnoden van de buurt;
• door de schaal en ruimte speelt het projectgebied een belangrijke rol op stedelijk niveau. De vorm, de afmetingen en de ligging maakt de ruimte van de Gedempte Zuiderdokken strategisch voor de stad. Hiermee verhoudt het zich tot de Scheldekaaien, de Groenplaats, het Theaterplein en de Leopold De Waelplaats;
• het is de ambitie van de stad om de Gedempte Zuiderdokken ook een grootstedelijke uitstraling te geven. Een ruimte die ook een rol speelt op bovenlokaal niveau en zich qua ambitie en aantrekkingskracht gelijkstelt met vergelijkbare voorbeelden op nationaal en internationaal niveau. De grootstedelijke allure is bovendien een ambitie in kwaliteit van identiteit, ontwerp en uitvoering. De Gedempte Zuiderdokken zijn voor de stad Antwerpen van strategisch belang en verdragen hierdoor geen middelmatigheid.

4. Een levendige plek

Het ontwerp voor de Gedempte Zuiderdokken moet deze strategische plek in de stad transformeren in een duurzame publieke ruimte die zowel overdag als ’s nachts, zowel in de winter als in de zomer, en zowel dagdagelijks als bij bijzondere gebeurtenissen gebruikskwaliteiten bezit. Het is in eerste instantie een publieke ruimte. Functies kunnen fysiek afgebakend worden, maar zijn vooral publiek. De stad projecteert heel wat programmatorische vragen op de Gedempte Zuiderdokken, zoals sport, spel en evenementen. Dit programma is ontwerpmatig nog niet getoetst aan de beschikbare ruimte of aan een toekomstige nieuwe rol. Het is aan het ontwerpteam om een geïntegreerd geheel te maken. Uitgangspunt daarbij is dat de bestaande aanwezige voorzieningen vandaag goed gebruikt worden en afgestemd zijn op de noden van de wijk. Kwalitatief moet minstens een soortgelijk aanbod ook in de toekomst voorzien worden.

5. Een groene ruimte

De huidige invulling van de Gedempte Zuiderdokken is hoofdzakelijk een stenig plein. De resultaten van de participatie in 2015 waren overduidelijk: de Antwerpenaar wil voor de Gedempte Zuiderdokken een groene invulling. In de zuidelijke binnenstad is het aanbod aan kwalitatieve groene ruimtes immers beperkt: de Gedempte Zuiderdokken kunnen een belangrijke rol spelen bij het opvullen van deze leemte. Daarnaast spelen groen en water ook een belangrijke rol in functie van de klimaatadaptie.

Specifieke onderzoeksvragen

1. Het ontwerpteam moet de toekomst van de Gedempte Zuiderdokken positioneren binnen een stedenbouwkundige visie voor de wijk.
2. Moduleerbaarheid van het ontwerp: onderzoek naar een gefaseerde aanleg in functie van de beschikbare middelen en de voortgang in de realisatie van de ondergrondse parkings.
3. Mobiliteit: aan het ontwerpteam wordt een visie gevraagd op mobiliteit in het projectgebied, passend binnen de mobiliteitsvisie van de stad.
4. De positie van de in- en uitritten van de ondergrondse parkings: de stad voerde ontwerpend onderzoek uit over de mogelijkheden voor de positie van de in- en uitritten van de ondergrondse parkings. Een alternatief voorstel voor de ligging van de in- en uitrit kan in overweging genomen worden, maar moet een gelijkwaardige oplossing bieden aan de uitgangspunten zoals opgenomen in de randvoorwaardennota voor de concessie voor de bouw en exploitatie van parkings onder de Gedempte Zuiderdokken.
5. Cultuur en kunstintegratie: kunst en cultuur zijn sterk aanwezig in de wijk het Zuid. Het ontwerpteam onderzoekt  hoe het ontwerp voor de Gedempte Zuiderdokken deze link kan versterken.
6. Randen en gebouwen: het ontwerp voor de Gedempte Zuiderdokken denkt na over de randen, de relatie binnen/buiten en over de rol van specifieke gebouwen.
7. Waterpoort: erfgoed op zoek naar een gepaste invulling.
8. Omgaan met historiek: een visie op de toekomst van de Gedempte Zuiderdokken doet uitspraken over de relatie met het historische karakter van de site. Hedendaagse verwijzingen naar het verleden kunnen de voormalige grandeur van de dokken opnieuw voelbaar maken.
9. Micro-plekken zijn kleine ruimtes die een eigenheid bezitten binnen het grotere geheel van de Gedempte Zuiderdokken. Het ontwerpteam wordt gevraagd aandacht te hebben voor deze plekken, ze te versterken en de potentie voor nieuwe micro-plekken te onderzoeken.
10. Ontwerpmatig onderzoek naar het programma van eisen: de stad projecteert heel wat programmatorische vragen op de Gedempte Zuiderdokken, zoals sport, spel en evenementen. Dit programma is ontwerpmatig nog niet getoetst aan de beschikbare ruimte of aan een toekomstige nieuwe rol. Het is aan het ontwerpteam om een geïntegreerd geheel te maken.
11. Visie op verlichting: een visie op de verlichting van de Gedempte Zuiderdokken maakt integraal deel uit van ontwerp van het openbaar domein en past binnen het lichtplan van de stad Antwerpen.
12. Beheer en onderhoud: het ontwerpteam houdt van bij de visievorming over de Gedempte Zuiderdokken rekening met het beheer en onderhoud van de verharding en het openbaar groen.

De Gedempte Zuiderdokken als pilootproject klimaatadaptatie

De stad Antwerpen verbond zich via de burgemeesterconvenant ‘Mayors Adapt’ in 2014 tot de opmaak van een stedelijke adaptatiestrategie en tot het implementeren van de nodige maatregelen ten aanzien van het veranderend klimaat in de lopende plannen en processen.

De stad Antwerpen wil de Gedempte Zuiderdokken in de toekomst een strategische rol inzake klimaatadaptatie laten vervullen. Die uitdaging ligt in twee thematieken: de waterveiligheid en de verbetering van het lokale stadsklimaat.

Uit de ‘neerslagmodellering en rioolimpactstudies’ blijken er grote stedelijke uitdagingen te liggen op vlak van hemelwater- en rioolproblematiek. De versteende omgeving, de vlakke topografie en een nat microklimaat, zorgen vandaag reeds voor afwateringsproblemen bij stortregens. De hele Zuidwijk, en de Zuiderdokken in het bijzonder, zijn een sterk versteend milieu. De nood aan waterberging die hiermee gepaard gaat is erg groot.

In de Antwerpse adaptatiestrategie worden ook andere uitdagingen van het veranderend klimaat onderzocht. Antwerpen is één van de meest ‘versteende’ steden in Europa, met een bodembedekkingsgraad van meer dan 40%. Dit leidt nu al tot een onaangenaam stadsklimaat in de zomer. Het zogenaamd stedelijk hitte-eilandeffect zou tegen 2030 nog met 50% vergroten en zorgen voor langere en intensere hittegolven en bijhorende gezondheidsproblematieken.

De Zuiderdokken blijken zowel qua uitdagingen als opportuniteiten (locatie, programma en historische context) een erg interessante locatie en een ideale gelegenheid om zich als stad opnieuw te profileren in de geïntegreerde stedenbouwkundige aanpak van adaptatiemaatregelen. De inzet is hierbij dubbel. De stad Antwerpen wil enerzijds een flexibel en kostenefficiënt antwoord geven op de klimaatverwachtingen en de onzekerheidsmarge die daarmee gepaard gaat op lange termijn. Op korte termijn wil de stad Antwerpen ook kunnen leren over en demonstreren hoe het stedelijk klimaat een rol kan spelen in het stadsontwerp. De ontwerper van de Zuiderdokken heeft hierin een belangrijke rol. De stad verwacht een kwalitatief antwoord te krijgen op een aantal onderzoeksvragen en pistes die ze zich stelt.