2015_CBS_04291 - District Antwerpen. Heraanleg Groenplaats - Bestek SWOU08192. Open Oproep 002703 Groenplaats. Aanstelling ontwerper. Gunning - Goedkeuring

In het gemeenteraadsbesluit van 30 maart 2015 (jaarnummer 147) werden de bovenlokale locaties vastgesteld. Groenplaats is een bovenlokale plaats.

Artikel 57 § 3,4 van het Gemeentedecreet van 15 juli 2005 stelt dat het college van burgemeester en schepenen bevoegd is voor het voeren van de gunningsprocedure, de gunning en de uitvoering van overheidsopdrachten.

Het college keurde op 29 november 2013 (jaarnummer 12155) goed om de Vlaams Bouwmeester te mandateren om de studieopdracht voor de heraanleg van de Groenplaats (SWOU08192) op te nemen in de procedure van de Open Oproep, uitgeschreven door de Vlaams Bouwmeester. De procedure heeft als doel de aanstelling van een ontwerper.

Het college keurde op 26 september 2014 (jaarnummer 9879) de projectdefinitie waarin ambitie en randvoorwaarden zijn uitgeschreven goed.

Op 10 oktober 2014 (jaarnummer 10381) besliste het college om voor deze studieopdracht, op advies van de Vlaams Bouwmeester en aan de hand van de selectiecriteria en portfolio’s van de kandidaten, volgende 5 ontwerpers/ontwerpteams te selecteren: 

• BU - 1207 - T.O.P. office / Luc Deleu, Cogels Osylei 42, 2600 Berchem;
• BU - 3517 - BRIDGING ARCHITECTEN & INGENIEURS, Ankerrui 26-30, 2000 Antwerpen;
• TV - 3622 - TV STRAMIEN, Broederminstraat 52, 2018 Antwerpen in samenwerking met Trévelo & Viger-Koher (TVK), Rue Olivier Métra 25, 75020 Parijs;
• TV - 3628 - DS landschapsarchitecten, Overtoom 197, 1054 HT Amsterdam in samenwerking met DRFTWD PROJECTS, KNSMLAAN 394, 1019 LN Amsterdam;
• TV - 3699 - TV LAND landschapsarchitecten + B-architecten, Borgerhoutstraat 22/5, 2018 Antwerpen in samenwerking met ARA, Gitschotellei 150, 2600 Berchem. 

De 5 geselecteerden werden uitgenodigd om een projectvoorstel in te dienen. 

Om de 5 geselecteerden in staat te stellen een hoog kwalitatief voorstel in te dienen, werden hiertoe op 23 oktober 2014 een  briefing georganiseerd, te Antwerpen: Tijdens deze briefing heeft de stad Antwerpen het project toegelicht en het projectdossier, bestaande uit het bestek SWOU08192, de projectdefinitie en de modelovereenkomst, aan de 5 geselecteerden overhandigd. Er werden werkafspraken vastgelegd. 

De 5 geselecteerde teams hadden de kans om schriftelijk vragen te stellen tot 12 december 2014. Deze vragen werden schriftelijk beantwoord aan alle teams. 

Op 27 februari 2015 hebben de 5 geselecteerden hun projectvoorstel ingediend bij de Vlaams Bouwmeester. Alle projectvoorstellen werden op tijd en anoniem ingediend.

Projectkost en beschikbaar budget 

In de meerjarenplanning is 3.765.950,00 EUR (inclusief btw) voorzien. (653.594,63 EUR btw / 3.112.355,37 EUR exclusief btw). In dit bedrag zijn alle erelonen en vergoedingen begrepen. 10 % van het investeringsbudget wordt als reserve voor onvoorziene omstandigheden beschouwd. Dit is een bedrag van 311.235,53 EUR. Voor het uitvoeren van het lichtplan is 610.000,00 EUR (inclusief btw) voorzien. 

Dit bedrag werd mee opgenomen in de projectdefinitie (jaarnummer 9879) en meegedeeld tijdens de briefing tussen de stad Antwerpen en de kandidaten. Dit bedrag vormt het referentiekader bij de raming voor de ingediende voorstellen.

1 Ontwerpenwedstrijd

Op 23 maart 2015 werden de projectvoorstellen geëvalueerd door de jury die wordt voorgezeten door de Vlaams Bouwmeester. De juryleden evalueerden de anoniem ingediende projectvoorstellen aan de hand van de in de opdrachtdocumenten opgenomen beoordelingscriteria:

1. De kwaliteit van de concept- en visievorming en het ontwerpend onderzoek in het licht van de ambities en verwachtingen van de opdrachtgever zoals ze geformuleerd zijn in het bestek – en dit in een ruim maatschappelijk kader;
2. de aandacht voor de globale aanpak van duurzaamheid;
3. de raming van de projectkost. 

Op basis van voornoemde beoordelingscriteria is de jury tot de finale beoordeling gekomen dat alle 5 de projectvoorstellen voldoende beantwoorden aan de opdrachtformulering van de stad Antwerpen en draagt de indieners van deze projectvoorstellen als winnaars voor aan de stad Antwerpen om deel te nemen aan de onderhandelingsprocedure. 

De stad Antwerpen heeft noch formele bezwaren noch inhoudelijke bezwaren tegen deze voordracht. 

De jury maakt een vragenlijst op in functie van het bekomen van een aantal verduidelijkingen tijdens de onderhandelingsprocedure. 

De opdrachtdocumenten bepalen  dat elke inschrijver een vergoeding van 10.000,00 EUR (exclusief btw) ontvangt voor het ontwerpend onderzoek, op voorwaarde dat de jury deze als minimaal aanvaardbaar beschouwt. De jury weerhoudt hierin alle 5 inschrijvers. 

2 Onderhandelingsprocedure met de winnaars na ontwerpenwedstrijd 

Op 23 maart 2015 werden in de fase van de onderhandelingsprocedure de projectvoorstellen getoetst aan de hand van de volgende gunningcriteria, zoals opgenomen in de opdrachtdocumenten, waarbij de projectdefinitie van de stad als kader geldt.

Volgende criteria werden gehanteerd in volgorde van afnemende belangrijkheid, met respectievelijk de volgende gewichten (4/3/2/1/1):

1. de kwaliteit van de concept- en visievorming en het ontwerpend onderzoek in het licht van de ambities en verwachtingen van de opdrachtgever zoals ze geformuleerd zijn in het bestek:
   -in een ruim maatschappelijk kader;
   -meer functioneel toegepast op de praktische eisen van de gebruiker;
2. de procesgerichtheid en procesbereidheid;
3. de aanpak van duurzaamheid;
4. de raming van de projectkost en het honorarium;
5. de teamsamenstelling. 

Voor de beoordeling van de gunningscriteria en hun subcriteria, wordt gewerkt met scores volgens de volgende schalen: uitstekend (10/10), goed (8/10), voldoende (5/10), onvoldoende (0/10). 

Het ereloon voor de studie van architectuur, stabiliteit, klimaat en speciale technieken, akoestiek, binneninrichting (inclusief los meubilair) en openbare ruimte vormt geen gunningcriterium, omdat het ereloon door de stad vastgelegd en bepaald wordt als een globaal ereloonpercentage voor de volledige en integrale opdracht.

De betreffende ereloonbepalingen zijn opgenomen in de modelovereenkomst die als bijlage bij het bestek is gevoegd en integraal deel uitmaakt van de opdrachtdocumenten. 

Voor de volgende inschrijvers is gebleken, na het opheffen van de anonimiteit, dat zij tijdig een projectvoorstel hebben ingediend:

00 2703 A

TV TVK Architectes Urbanistes
Rue Olivier Métra 23, 75020 Paris, France

Stramien architectuur en ruimtelijke planning cvba
Broederminstraat 52, 2018 Antwerpen

In samenwerking met:

- Suzanna Antico, lighting design studio;
- NDVR, socio-spatial research & design consultancy;
- ARA, atelier ruimtelijk advies bvba.
 

00 2703 B

Land landschapsarchitecten
Bloemstraat 25a, 2018 Antwerpen

B- architecten
Borgerhoutsestraat 22/01, 2018 Antwerpen

In samenwerking met:

- ARA atelier ruimtelijk advies bvba
 

00 2703 C

T.O.P office / Luc Deleu
Cogels Osylei 42, 2600 Berchem-Antwerpen

In samenwerking met:

- Cleuren architectenvennootschap;
- BAS;
- ingenieursbureau France;
-Technum. 

00 2703 D

DRFTWD Office architects
KNMS-laan 394, 1019 Amsterdam

DS ontwerp en onderzoek BV
Overtoom 197, 1054 Amsterdam

In samenwerking met:

- ARA atelier ruimtelijk advies bvba;
- Stabicom ingenieurs en stabiliteitsbureau.
 

00 2703 E

NP-Bridging Architecten & Ingenieurs BV ovv BVBA
Hangar 26 – 27, Rijnkaai 101, 2000 Antwerpen

In samenwerking met:

- atelier Veldwerk;
- ARCADIS;
- Moritz&Simon Architectes bvba.

Aan de hand van de gunningscriteria worden de documenten beoordeeld die in het kader van de ontwerpenwedstrijd werden ingediend, zoals aangevuld en verduidelijkt in de loop van de onderhandelingen in het kader van de onderhandelingsprocedure. 

Enkel de tijdens de ontwerpwedstrijd gerezen vragen (zie juryverslag), waarop de presentatie door de ontwerpers tijdens onderhandelingsprocedure nog geen antwoord bood, alsook bijkomende vragen die tijdens de presentatie naar boven kwamen, werden expliciet gesteld door de aanbestedende overheid tijdens de onderhandelingsprocedure. 
 

00 2703 A

TV TVK Architectes Urbanistes, Stramien architectuur en ruimtelijke planning cvba, Suzanna Antico, lighting design studio, NDVR, socio-spatial research & design consultancy, ARA, atelier ruimtelijk advies bvba 

1 DE KWALITEIT VAN HET CONCEPT EN VISIEVORMING

De ontwerpers gaan uit van de centrale ligging van het plein, als scharnierpunt op de Via Sinjoor, centraal tussen het centraal station en de Schelde en de culturele as van het MAS naar het zuid. Ondanks de chaotische toestand van het plein blijkt de ‘software” van het plein, het ontmoeten en verblijven, wel te stand te houden. Het is deze kwaliteit die het ontwerpteam wil behouden en versterken. Observatie en gesprek hebben geleid tot een beter inzicht in de verschillende pleingebruikers en hun wensen en behoeften, wat een verdieping van de projectdefinitie is en een aanzet tot een intensief participatietraject. De analyse van het bestaande plein maakt duidelijk dat een aantal ingrepen uit het verleden een zware impact hebben op het functioneren ervan. De ondergrondse infrastructuur heeft een grote impact op het plein, de verkeersorganisatie is complex en chaotisch, de groenstructuur is ondermaats omwille van de moeilijke groeiomstandigheden en de vele claims op het openbaar domein verstoren het evenwicht.

In het ontwerp wordt de Groenplaats beschouwd als een ruimte waarin ontmoeting plaats kan hebben op een open, neutrale stedelijke ruimte. Deze wordt omschreven door een rechthoekig kader van transparante bomen zodat zowel het horizontaal als het verticaal vlak tot de juiste verhoudingen komen. Dit bomen kader maakt het plein overzichtelijk en samenhangend en knoopt aan bij de historische traditie bij de inrichting van een “square”. Kleinschalige ingrepen en toevoegingen die het plein een meer intiem karakter geven worden subtiel vorm gegeven.

Het plein wordt uitgevoerd in een mozaïekbetegeling die zich als een canvas uitstrekt van gevel tot gevel, goed beloopbaar en comfortabel.  In de zone met bomen wordt deze uitgevoerd met open voeg zodat regenwater tot bij de boomwortels kan. Horeca terrassen worden afgeboord met een goot zodat een duidelijke zonering ontstaat. De toegangen tot de ondergrond worden verplaatst of geheroriënteerd, en de inrit naar de parking wordt overbouwd met een zittribune. Voor de “dinner tram” wordt gekozen een parallel spoor te realiseren naast de perrons, hierdoor kan de tramlus op het plein verwijderd worden. Taxi’s worden opgesteld in de Nationalestraat. Het ontwerpteam is voorstander van ondergrondse fietsenstallingen maar dit kan enkel indien er voldoende financiële middelen beschikbaar gesteld worden.

De bomen worden geplant in verhoogde boomringen waarvan de rand als zit rand wordt vorm gegeven. Ondergronds worden plantechnieken toegepast die een lange levensloop van de bomen waarborgen. Het is echter de capaciteit van het doorwortelbaar volume dat het aantal bomen bepaald, niet omgekeerd. Onder de bomen is er ruimte voor een bloeirijke onderbeplanting

Het gevraagde waterelement bestaat uit een spiegelfontein aan de zuidzijde van het plein, deze oppervlakte is echter ook bruikbaar voor evenementen. Voor het nachtbeeld past het ontwerpteam het Antwerpse lichtplan integraal toe, zoals recent op de Grote markt. 

VERDUIDELIJKING VAN DE VRAGEN

• Het voorstel voorziet van op het plein een nieuwe toegang tot de metro en het winkelcentrum. Hoe wordt die toegang vorm gegeven en hoe wordt het comfort van de gebruiker gegarandeerd?

De nieuwe toegang komt op de plaats waar nu de kiosk staat, het wordt een draaiende open trap die een perspectief biedt op de kathedraal. De huidige roltrap is heel vaak defect omwille van het op het plein gebruikte strooizout, vandaar dat in de nieuwe toegang geen roltrap voorzien is maar wel een lift. Ook in andere steden zoals Parijs en Londen zijn er geen roltrappen voorzien in metro toegangen. Eventueel kan gedacht worden aan het plaatsen van een luifel boven de toegang.

• De Groenplaats heeft een aantal horecazaken met terraszone. Wat is de visie van het ontwerpteam op de terrassen?

In de bestaande toestand zijn de terrassen erg diep. De ontwerpers stellen voor om in de toekomst te streven naar een duidelijke zonering met een eenvormigheid zoals we nu reeds op de de Keyserlei vinden.

• Het ontwerpvoorstel voorziet een deel betegeling met open en een deel met gesloten voeg. Stedelijke pleinen worden na evenementen echter vaak gereinigd met veegwagens waarbij de voegvulling van de open voegen beetje bij beetje verminderd zodat de stenen uiteindelijk los komen. Hoe kan dit vermeden worden?

De stroken met open voeg situeren zich enkel in de zone met bomen, waar dus in principe geen evenementen plaats hebben en dus ook niet geborsteld hoeft te worden. Deze open voeg zorgt ervoor dat de bodem waarin de wortels van de bomen zich bevinden fris blijft en van regenwater voorzien wordt.

• Het bomen kader is opgebouwd uit talrijke grotere en kleinere cirkels en heeft een vrij hoge densiteit. Tegelijk lijken deze cirkels redelijk clean te zijn vorm gegeven. Is het voorstel voldoende flexibel om het cirkel patroon aan te passen?  Is er bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar een soort van minimum patroon en is de detaillering van de cirkelboord, bijvoorbeeld naar materialisatie en uitwerking van zitgelegenheid, nog bespreekbaar?

Er is inderdaad nog marge om het cirkelpatroon aan te passen maar hierbij is het belangrijk de continuïteit van het bomenkader niet te doorbreken. In die zin is ook de doormeter van de cirkels nog verder te detailleren en dus ook het aantal bomen (grote cirkels – meerdere bomen, kleine cirkels, minder bomen) maar ook dit moet zorgvuldig gebeuren zodat de bomen een aaneen gesloten groen kader blijven vormen. De vormgeving van de randen van de boomcirkels is in deze fase van het ontwerp eerder indicatief en aanpasbaar.

• Het zuidelijke pleindeel is vooral gericht op de verkeersafwikkeling. Door het invoegen van een opstelstrook voor taxi’s in de Nationalestraat is hier geen vrije tram/busbaan mogelijk. Wat zijn hiervan de gevolgen op de doorstroming van het openbaar vervoer en hoe is het plein bereikbaar voor de opstelling van evenementen, marktwagens, ...?

De vrije tram/busbaan is in het voorstel inderdaad opgegeven zodat taxi’s zich in de Nationalestraat kunnen opstellen. Deze locatie heeft het voordeel dat taxi’s zowel richting Schelde kunnen vertrekken, via de Groenkerkhofstraat, of ze kunnen richting Huidevetterstraat om zo de stad te verlaten. Nadeel is inderdaad dat openbaar vervoer gemend wordt met autoverkeer en op sommige ogenblikken inderdaad minder vlot zal doorstromen. De toegang tot het centrale deel van het plein voor bijvoorbeeld vrachtwagens verloopt via een iets bredere vrije strook tussen de inrit tot de parking en de cirkelvormige boomvakken.

• De Groenplaats heeft nood aan fietsenstallingen, maar vaak zorgt dit voor een rommelig beeld. Hoe kijkt het ontwerpteam hier tegenaan?

De voorkeur gaat naar ondergrondse fietsenstallingen, in de zone van de metro toegang en de ruimte op -1 lijkt daar ruimte voor te zijn, maar hiervoor zijn bijkomende financiële middelen nodig. Daarom hebben de ontwerpers er in dit voorstel voor gekozen de fietsenstallingen te spreiden over de beschikbare ruimte in de straten rondom de Groenplaats, vooral de Schoenmarkt komt hiervoor in aanmerking.

• Ook in de toekomst willen we op de Groenplaats ruimte voor kleinschalige (muziek) optredens. Op het bestaande plein is de kiosk daarvoor geschikt, hoe is dit verwerkt in het ontwerpvoorstel? Is de zittribune hiervoor een geschikte locatie?

De zittribune is bedacht als uitkijk- en afspreek punt en is omwille van de constructie (zittreden) minder geschikt voor optredens. Daarom geeft het ontwerpteam de voorkeur aan een mobiel podium dat bij optredens op het plein kan worden opgesteld.

2 DE PROCESGERICHTHEID EN PROCESBEREIDHEID

Bij het uitwerken van dit ontwerpvoorstel heeft het ontwerpteam voorbereidende gesprekken gevoerd met pleingebruikers en stakeholders. Aan de hand van deze gesprekken werd reeds een beter inzicht in de problematiek verworven en kon de projectdefinitie verfijnd worden. Ook in de toekomst wil het team blijven inzetten op participatie en communicatie, onder andere door het organiseren van laagdrempelige ontwerpworkshops.

3 DE AANDACHT VOOR EEN GLOBALE AANPAK VAN DUURZAAMHEID

Het kader van hoogstammige bomen is gunstig op vlak van beheersing van windhinder en hitte. Ook de voorgestelde groene onderbeplanting en de waterpartij zijn gunstige factoren in functie van hittebestrijding. Het beschikbare doorwortelbaar volume is voldoende maar de boomkeuze moet goed overwogen worden.

4 DE RAMING VAN DE PROJECTKOST

De toegepaste eenheidsprijzen voor de diverse onderdelen zijn realistisch en marktconform. De raming van onderdeel A past perfect binnen het vooropgestelde budget. Er kan zelfs worden gesteld dat er nog enige marge is. Zo werden bijvoorbeeld straatkolken mee opgenomen in het budget. Straatkolken vallen onder het budget riolering en hoort dus niet thuis bij de kosten die de stad zal dragen. Tegenover het projectbudget is er een overschot van bijna 150.000,00 EUR (exclusief btw) en de 10% marge zit vervat in de raming. De raming omvat alle gevraagde elementen ten en met de waterpartij maar de erelonen zijn niet inbegrepen.

De opties zijn werken aan premetro en parkeergarage inbegrepen de bouw van de tribune. Deze ramingen zijn weinig gedetailleerd en kunnen daarom moeilijk geverifieerd worden op hun correctheid op dit ogenblik. Het betreft een bijkomend budget van ongeveer 530.000,00 EUR. De andere optie betreft een irrigatiesysteem voor de bomen en de openbare verlichting. Het budget voor de openbare verlichting stemt overeen met het voorziene. De irrigatie kan perfect worden opgevangen binnen het overschot in de basis. Werken die niet zijn vervat in de raming zijn rioleringswerken, spoorwerken, nutswerken en eventuele verwerking vervuilde gronden. Ook de stroomvoorziening voor evenementen werd niet mee opgenomen. Wat de vervuilde gronden betreft, in voorkomend geval is dit op te vangen binnen de marge die nog rest op de basis. Bijkomend budget is daar dus niet onmiddellijk voor vereist. Er is wel bijkomend budget vereist voor de erelonen.

5 DE TEAMSAMENSTELLING

Het team bestaat uit een TV met 2 partners die instaan voor het deel architectuur, en wordt versterkt met een studiebureau voor de uitwerking van het lichtplan, een technisch bureau als ondersteuning bij de uitvoering en een bureau dat het participatietraject zal begeleiden.

BESLUIT met vermelding van score en motivering

Het ontwerpteam bouwt zijn voorstel op vanuit de vaststelling dat de centrale ligging van het plein en het huidig gebruik sterke troeven zijn om van het plein een ontmoetingsplek bij uitstek te maken, maar eveneens een doorgang - en verblijfsruimte. Het groene kader van hoogstammige bomen geeft schaal en verhouding aan het plein en sluit aan bij de aanleg van een square. Het voorstel resulteert in een helder, leesbaar en historisch model maar waarbij de vormgeving van de cirkelvormige plantvakken als dwingend en eerder banaal wordt ervaren, en de variatie in doormeter van de cirkels en de wisselende plantafstand tussen de bomen een onrustig beeld oplevert. De vraag kan gesteld worden of het voorstel voldoende flexibel is om deze bezorgdheden op te vangen. Het voorstel om de inrit van de parking te overkappen met een zittribune als extra ontmoetingsplek wordt als een waardevolle toevoeging geapprecieerd maar kan ook als een belemmering van de zichtas op het plein vanuit de Nationalestraat ervaren worden.

Het schrappen van de vrije tram/busbaan als gevolg van de aanleg van een opstelstrook voor taxi’s is nefast voor de doorstroming van het openbaar vervoer. De integratie van een nieuwe toegang tot de ondergrond in de lichtschacht aan de zuidzijde van het plein betekend extra ruimte voor voetgangers in deze zone maar de onmogelijkheid om een roltrap in deze nieuwe toegang te voorzien zal als minder comfortabel ervaren worden. De jury oordeelt dat het ontwerp erg interessante ideeën bevat, aansluit bij de historische context en een antwoord geeft op een aantal ontwerpvragen maar dat de vormelijke vertaling van de visie relatief dwingend en weinig flexibel is waardoor aanpassing en bijsturing niet vanzelfsprekend is.

Het ontwerpteam legt een grote bereidheid aan de dag om een intensief participatietraject uit te tekenen maar hierbij kan de vraag gesteld worden in hoe flexibel het ontwerp is om op vragen of wensen vanuit pleingebruikers een antwoord te bieden. 

Op vlak van duurzaamheid biedt het voorstel een afdoend antwoord op ontwerpopgaven rond windhinder en hittebestrijding, ook de infiltratie van regenwater wordt positief beoordeeld. Er zijn wel twijfels over de boomkeuze.

Het team legt een realistische en zeer volledige raming voor met duidelijke optionele keuzes om binnen het vooropgestelde budget te blijven. Er is echter geen rekening gehouden met de erelonen.

Het ontwerpteam heeft de nodige kennis en ervaring om deze opdracht tot en met oplevering te begeleiden en ondersteunen.

Criterium 1: 36
Criterium 2: 24
Criterium 3: 20
Criterium 4: 8
Criterium 5: 10
Totaalscore: 98 

00 2703 B

Land landschapsarchitecten , B- architecten, ARA atelier ruimtelijk advies bvba

De Groenplaats is voor het ontwerpteam zowel een open plein met een dominerend groen karakter als een plein waar geborgenheid en intimiteit te vinden is. Het is een genereuze ruimte waar zowel grootschalige evenementen plaats kunnen hebben maar waar ook individuen terecht kunnen, en waar verblijven als belangrijkste functie naar voor wordt geschoven. Het ontwerp wordt opgebouwd rond de centrale noord-zuid as met het standbeeld van Rubens als centraal punt, een zichtas die ook in historisch kaartmateriaal terug te vinden is. Het team kiest ervoor om de bomen centraal op het plein te positioneren, een eenvoudige en krachtige boomstructuur die refereert aan de historische context en die de noord-zuid as versterkt. Om dit technisch mogelijk, te maken moeten de bomen voldoende doorwortelbare grond ter beschikking hebben. Dit is mogelijk door het plein op te hogen en bol te leggen, waardoor Rubens op het hoogste punt van het plein komt. Het opbollen van het terrein wordt in de hoeken opgevangen met een aantal treden, aan de andere zijde met een flauwe helling. Aan de noordzijde van het plein wordt tussen de bomen een speels waterelement voorzien. Het is ook hier dat de meeste zitbanken voorzien worden maar ook de treden zijn geschikt als informele zitgelegenheid. De zuidelijke pleinhelft wordt ingericht als multimodaal knooppunt waarbij de gekozen wordt om de toegang tot de metro in de noord-zuid as een plaats te geven, maar om geen ingrepen te doen om extra-daglicht naar de ondergrond te brengen ten voordele van de bruikbare oppervlakte op pleinniveau. Wel wordt naast de inrit van de parking een tweede sleuf voorzien die toegang geeft tot een ondergrondse fietsenstalling. In de Nationalestraat wordt een opstelstrook voor taxi’s voorzien en een gecombineerde rijbaan voor autoverkeer en tram- en bus verkeer. Voor de uitbating van een “dinner tram” wordt een parallel derde spoor voorzien, de keerlus op het plein wordt opgeheven. Het stijgpunt van de ondergrondse parking wordt gecombineerd met een kiosk, de metroperrons zijn bereikbaar met liften. Het team stelt voor om de huidige terrasoppervlakte te behouden maar om de terrassen klost los te koppelen van de gevels door een strook van 2 m breedte vrij te houden. Bij voorkeur hebben de terrassen uniform uitzicht, zoals we nu al vinden op de De Keyserlei. 

1 DE KWALITEIT VAN HET CONCEPT EN VISIEVORMING

VERDUIDELIJKING VAN DE VRAGEN

• In het ontwerpvoorstel is een duidelijke boomkeuze gemaakt. Wat is de motivatie voor deze keuze?

Voor de boomkeuze gaat de voorkeur uit naar zilverlinde. Dit is een boom die een bepaalde monumentaliteit uitstraalt wat in dit historisch kader gepast is. Deze boom is een typische stadsboom die eerder weinig eisen stelt aangaande groeiomstandigheden. Maar dit is nog lang geen definitieve keuze, verder onderzoek en discussie moet tot een juiste, mogelijk andere soort, leiden.

• Voor de betrating van het plein is gekozen voor het gebruik van graniet. Is de toepassing van deze steen en vooral de techniek van aanlag voorzien op het zeer intense gebruik van het plein?

Bij de toepassing van graniet is het erg belangrijk dat de opbouw van de fundatielagen met zorg en met de juiste technieken wordt uitgevoerd. Dit is een opgave die integraal moet bestudeerd worden omdat het totale concept technisch juist moet zitten, bij gebruik van beton moeten bijvoorbeeld uitzettingsvoegen gebruikt worden. Maar ook de kostprijs zal een rol spelen omdat de technisch beste oplossingen vaak ook de duurste zijn, bijvoorbeeld indien gekozen zou worden voor een waterdoorlatende bestratingsvorm. De granietverharding tussen de tramsporen wordt uitgevoerd in een betonplaat waarin de kasseien vervat zitten, zoals eerder in Gent toegepast.

• Het voorstel voorziet een ondergrondse fietsenstalling maar uit ervaring, bijvoorbeeld in de stationsomgeving, weten we dat er op het plein ook nog nood zal zijn aan stallingen. Er is bovengronds enkel een stalling voor 30 fietsen voorzien aan de zuidzijde van het plein, dit om gebruik van de ondergrondse stalling te stimuleren, maar hoe kan vermeden worden dat fietsen overal gestald worden, meer bepaald aan de bomen vastgemaakt worden?

Het lichtjes bol leggen van het plein wordt aan de noordelijke en zuidelijke zijde opgevangen door een aantal trappen. Deze trappen beschermen in zekere zin de bomen die op het centrale plein aanwezig zijn, omdat het minder makkelijk wordt om met je fiets dat deel van het plein te bereiken. Het ontwerpteam geeft aan dat dit onvoldoende is als bescherming, het gebruik van de heel lage boombeschermers zou een oplossing kunnen zijn maar nader ontwerpend onderzoek is wenselijk om tot de juiste oplossing te komen.

• In de Nationalestraat is een opstelstrook voor taxi’s voorzien waardoor het niet mogelijk is een vrije tram/busbaan te creëren. Dit heeft nadelige gevolgen voor de doorstroming van het openbaar vervoer. Wat is hiervoor de motivatie?

Het voorstel van profiel van dit deel van de Nationalestraat is een logische voortzetting van het deel van de Nationalestraat dat reeds werd vernieuwd en waar evenmin een vrije tram/busbaan is voorzien. Door de taxi’s in de Nationalestraat een opstelstrook te geven wordt er ruimte gewonnen aan de zuidelijke pleinzone en de taxi’s kunnen bij het wegrijden twee richtingen uit ( richting Groenkerkhofstraat en Scheldekaaien of richting Meirbrug/Huidevetterstraat). Het profiel aan de zuidelijke pleinzone voorziet wel een vrije tram/busbaan, uitgevoerd in uitgewassen beton.

• Uit de analyse van het participatietraject bleek de integratie van een waterelement, onder welke vorm ook, door veel pleingebruikers geapprecieerd te worden. Hoe is hier een antwoord op gegeven?

In het voorstel is aan de noordelijke zijde van het plein, tussen de bomen een waterelement ingetekend, in de vorm van een aantal “spuiters”. Deze locatie ligt in het verlengde van de zichtas metro uitgang – Rubens. Dit voorstel is echter nog verder te detailleren. 

• De talrijke horecazaken op de Groenplaats behoeven dagelijkse bevoorrading, maar ook voor het ophalen van huisvuil of het opstellen van noten- of bloemenkraam moet het plein bereikbaar zijn voor vrachtwagens. Hoe wordt dit georganiseerd en begeleid?

De route die voor toelevering moet gevolgd worden is ook de zone die voor de brandweer wordt vrijgehouden. Deze route wordt enerzijds gemarkeerd door verlichtingselementen maar ook door afwateringsgoot die een lineair element vormt. De ontwerpers willen echter – waar het kan – vermijden om deze route met uitgesproken hard meubilair, bijvoorbeeld paaltjes, te markeren. Liever kiezen ze, en enkel indien noodzakelijk, een zachtere vorm van begeleiding door bijvoorbeeld het oordeelkundig plaatsen van zitbanken.

2 DE PROCESGERICHTHEID EN PROCESBEREIDHEID

Het ontwerpteam stelt voor om simultaan op meerdere ontwerpniveau ’s te werken zodat ontwerp voorstellen op ieder ogenblik op haalbaarheid getoetst worden en uiteindelijk de “sterkste” bouwstenen overeind bleven. Telkens wordt ook telkens getoetst wat de financiële impact is. Ontwerp scenario’s worden in brainstormsessies en workshops getoetst en verfijnd.

3 DE AANDACHT VOOR EEN GLOBALE AANPAK VAN DUURZAAMHEID

De hoogstammige bomen en het waterelement hebben een gunstige invloed op vlak van hittebeheersing en het vermijden van valwinden. Het gedeeltelijk behoud van bestaande bomen en de boomkeuze is positief, maar er bestaat een risico dat de doorwortelbare ruimte op termijn onvoldoende garantie is op een lange levenscyclus.

4 DE RAMING VAN DE PROJECTKOST

De toegepaste eenheidsprijzen voor de diverse onderdelen zijn realistisch en marktconform. De raming van de pleininrichting past perfect binnen het vooropgestelde budget. Er kan zelfs worden gesteld dat er nog een ruime marge is. Zo werden bijvoorbeeld straatkolken mee opgenomen in het budget.  Straatkolken vallen onder het budget riolering en hoort dus niet thuis bij de kosten die de stad zal dragen. Tegenover het projectbudget is er een overschot van ruim 700.000,00 euro exclusief BTW. De 10% marge zit slechts deels vervat in de raming (5%) wat maakt dat van de reserve al bijkomend 120.000,00 EUR moet worden gereserveerd voor die bijkomende 5% marge. De netto-overschot komt daarmee op ongeveer 600.000,00 EUR. De raming omvat alle gevraagde elementen behalve de waterpartij.  Die kan weliswaar perfect binnen het vooropgestelde budget worden voorzien.

Technisch wordt opgemerkt dat er graniettegels tussen tramsporen worden voorzien. De stad Antwerpen heeft bijzonder slechte ervaringen met een tegelverharding gecombineerd met spoorinfrastructuur. Het standbeeld van Rubens wordt verplaatst, wat niet strookt met de projectdefinitie. Bovendien is het vooropgestelde budget daarvoor onvoldoende.

De opties zijn werken aan premetro en parkeergarage en fietsenstalling. Deze zijn weinig gedetailleerd en kunnen daarom moeilijk geverifieerd worden op hun correctheid op dit ogenblik. Het betreft een bijkomend budget van ongeveer 1,2 miljoen euro. Openbare verlichting is niet mee opgenomen in de ramingen. Werken die niet zijn vervat in de raming zijn rioleringswerken, spoorwerken, nutswerken en eventuele verwerking vervuilde gronden, openbare verlichting en waterpartij. Ook de stroomvoorziening voor evenementen werd niet mee opgenomen. Wat de vervuilde gronden betreft, in voorkomend geval is dit op te vangen binnen de marge die nog rest op de basis. Bijkomend budget is daar dus niet onmiddellijk voor vereist. Maar het ereloon moet nog in de raming worden opgenomen.

5 DE TEAMSAMENSTELLING

Het team is samengesteld vanuit de behoefte aan expertise op verschillende vakdomeinen; een ontwerpteam, een team voor technische ondersteuning en een experten team voor specifieke opgaven. Deze teams werken gedurende het volledige project permanent horizontaal samen. Een lichtingenieur is niet opgegeven. 

BESLUIT met vermelding van score en motivering

Het ontwerpteam kiest ervoor om de noord-zuid as sterkt te benadrukken door het hertekenen en oriënteren van de metro toegang en door opstelling van een massieve dubbele bomenrij die het standbeeld van Rubens centraal op het plein omzoomt. Hierdoor ontstaat een massief groenvolume dat de Groenplaats inderdaad een groen beeld zal geven wat geapprecieerd wordt. Om het planten van bomen op dit deel van het plein – op het dak van de parking - mogelijk te maken wordt het plein lokaal verhoogd en enigszins bol gelegd. Het standbeeld van Rubens staat een beetje verscholen in het bladerdak en vanuit historisch oogpunt is de dubbele bomenrij centraal op het plein minder relevant, de opbolling van het terrein is een nieuw element in de historische context. De suggestie om een ondergrondse fietsenstalling te voorzien is een interessante denkpiste en door de metrotoegang te verplaatsen ontstaat ruimte voor voetgangers aan de zuidzijde van het plein. Door de terrassen los te maken van de gevels en door het uniformiseren van de terrassen worden de historische gevels vrij en zichtbaar gemaakt.

De jury waardeert het uitgangspunt om een zeer zichtbaar groenvolume op het plein te creëren en de ruimte voor voetgangers die aan de zuidelijke pleindeel ontstaat, maar is terughoudend wat betreft de ruimtelijke uitwerking van deze principes. De ruimte komt zeer versnipperd en ongestructureerd over, de inpassing van grootschalige evenementen toont dit aan. Het schrappen van een vrije tram/busbaan in de Nationalestraat is nefast voor de vlotte doorstroming van het openbaar vervoer

Het ontwerpteam is evenwichtig samengesteld, maar het is niet zo duidelijk hoe het inspraaktraject zal doorlopen worden. Op vlak van duurzaamheid biedt het voorstel een afdoend antwoord op hitte beheersing en windhinder, de boomsoort keuze wordt positief beoordeeld.

Het team legt een realistische en volledige raming neer met duidelijke optionele keuzes om binnen het vooropgestelde budget te blijven.

Criterium 1: 20
Criterium 2: 24
Criterium 3: 16
Criterium 4: 8
Criterium 5: 8
Totaalscore: 76                                                                                                                                                   

 00 2703 C

T.O.P office / Luc Deleu,  Cleuren architectenvennootschap, BAS, ingenieursbureau France, Technum

1 DE KWALITEIT VAN HET CONCEPT EN VISIEVORMING

In dit concept wordt de Groenplaats een dynamisch plein met een sterke relatie tot de levendige ondergrond. Dat wat zich afspeelt op niveau -1 wordt deel van het plein door een royale visuele en fysieke verbinding. De dynamiek van de ondergrond en het zuidelijke verkeersknooppunt is een opportuniteit om het plein een nieuwe dynamiek te geven die aansluit op hedendaagse behoeften en resoluut breekt met het strak classicistisch plein dat het eeuwen lang was, maar onder de veelvuldig gewijzigde ruimtelijke omstandigheden niet meer blijkt stand te houden. Het ontwerpteam heeft een evenwicht gezocht tussen de dynamiek van het zuidelijk pleindeel, waar mobiliteit, verplaatsing en relatie met de ondergrond de hoofdtoon vormen, en het noordelijke deel waar alle storende toevoegingen moeten vermeden worden en het plein vooral een lege vrije ruimte moet zijn. De keerlus van de tram is de fysieke begrenzing van beide sferen. Het nagestreefde dynamische beeld en de breuk met het historisch model krijgt vorm in een reeks “eilanden”, ingevuld met bomen en met een ruime toegang tot de ondergrond. Het Rubens beeld wordt verplaatst en omgeven door een watervlak. Ondergronds is er mogelijkheid tot een ruime fietsenstalling, bereikbaar met een lift. Het plein, balustrades en de zitbanken worden uitgevoerd in een schakering van groen beton.

VERDUIDELIJKING VAN DE VRAGEN

• De Groenplaats, met zijn talrijke horeca zaken heeft in de huidige toestand talrijke een uitgebreide terrascultuur. Ook in de projectdefinitie en in de ontwerpopgave werd hier aandacht voor gevraagd. Wat is de visie van het ontwerpteam op terrassen en eventuele bijhorende constructies? 

Een van de uitgangspunten bij de opmaak van het ontwerpvoorstel is het zoeken naar rust, openheid en evenwicht op het plein. Vandaar dat er spaarzaam wordt omgegaan met allerlei toevoegingen zoals meubilair, publiciteit en dus ook met horeca voorzieningen, het plein is bij voorkeur leeg en de ruimte wordt niet belast met allerlei objecten. Vandaar dat eilandterrassen een te grote claim leggen op het plein en dus niet wenselijk zijn maar beslist ook gesloten terrasconstructies worden beter vermeden.

• De zuidzijde van het plein is ontworpen in functie van de verkeersafwikkeling en bijhorende infrastructuur. Hiervoor wordt een behoorlijke grote ruimte aangesproken. In hoever is dit verenigbaar met de functie van de Groenplaats als een plein waar vooral zachte weggebruikers veilig kunnen verblijven? Hoe verhoudt dit verkeersplein en de inrichting ervan zich tot de rest van het plein?

Het is een zeer bewuste keuze om de zuidelijke pleinhelft te beschouwen als een multimodaal verkeersplein en het dan ook consequent functioneel in te richten. De nieuwe keerlus voor de tram begrenst deze zone en zorgt voor leesbaarheid van de ruimte. Binnen de keerlus is er ruimte voor het opstellen van taxi’s, de inrit van de parking en de perrons van het openbaar vervoer. Maar ook voetgangers en fietsers kunnen van de ruimte gebruik maken, bijvoorbeeld om metro en winkelcentrum via -1 te bereiken. Deze ruimte is dus opgevat als een shared space. Omwille van gebruikscomfort wordt hier bij voorkeur gewerkt met asfalt.

Het is een zeer bewuste keuze om de dynamiek van de zuidzijde in dialoog te laten gaan met de relatieve rust van de noordelijke zijde. Deze tegenstelling wordt ook vertaald in de pleininrichting; in het zuidelijke deel is infrastructuur evident, in het noordelijke deel is die te vermijden.

• Het voorstel biedt de mogelijkheid om een “light versie” of een “full option” versie te realiseren, afhankelijk van de beschikbare middelen. In de light versie wordt het verlaagd plein niet gerealiseerd en de kiosk blijft – weliswaar in aangepaste vorm –behouden. Dit voorstel oogt rustiger en geeft de indruk beter te functioneren.

Voor het ontwerpteam is het erg belangrijk dat het verlaagd plein wordt gerealiseerd omdat het ontwerp is opgebouwd vanuit de analyse van de ondergrondse constructies. Het zichtbaar en voelbaar maken van dat “ondergrondse plein” is heel essentieel in dit voorstel. Het aanbrengen van een gesloten borstwering rond de toegang tot dit verlaagd plein is geen hinder voor de pleinbeleving maar is onderdeel van de homogeniteit van het plein.

2 DE PROCESGERICHTHEID EN PROCESBEREIDHEID

Kwaliteitsbewaking en budgetcontrole zijn sterk doorheen het proces sterk aanwezig, het participatie traject en hoe pleingebruikers in het proces betrokken worden is niet erg gedetailleerd. 

3 DE AANDACHT VOOR EEN GLOBALE AANPAK VAN DUURZAAMHEID

De drie groene eilanden hebben lokaal een heel beperkt gunstig effect op vlak van hittebestrijding. Windhinder is ongewijzigd tegenover de bestaande toestand, de toegang naar de metro kan windgevoelig zijn. Het groenvolume van de bomen zal beperkt zijn vermits gekozen wordt voor een snoeivorm (dakplataan), wat een intensief en duur onderhoud vraagt.

4 DE RAMING VAN DE PROJECTKOST

De toegepaste eenheidsprijzen voor de diverse onderdelen zijn realistisch en marktconform. De raming van de pleininrichting past perfect binnen het vooropgestelde budget. De raming is bijzonder gedetailleerd opgevat. Ook hier werden straatkolken mee opgenomen in het budget. Straatkolken vallen onder het budget riolering en hoort dus niet thuis bij de kosten die de stad zal dragen. Tegenover het projectbudget is er geen overschot (erelonen meegerekend). De 10% marge zit vervat in de raming. De raming omvat alle gevraagde elementen inbegrepen de waterpartij. Technisch wordt opgemerkt dat er groene betonverharding wordt voorzien. De vooropgestelde schakering is bijzonder moeilijk te  realiseren wat het risico op terug opbreken wegens onvoldoende verhoogt en dus ook de kans op overschrijden termijn en langere hinder met zich meebrengt. Bovendien vervaagt gekleurd beton doorheen de tijd en is groen beton niet te produceren met kleurondersteuning waardoor de kleur enkel door kleurstoftoevoeging wordt verkregen. Dit zorgt voor een nog snellere degeneratie van de kleur. Het standbeeld van Rubens wordt verplaatst, wat niet conform de projectdefinitie is. Bovendien is het vooropgestelde budget daarvoor ruim onvoldoende. De opties zijn werken aan premetro en parkeergarage en fietsenstalling. Deze ramingen zijn voldoende gedetailleerd maar de werken zijn technisch van aard en kunnen daarom moeilijk geverifieerd worden op hun correctheid op dit ogenblik. Het betreft een bijkomend budget van ongeveer 3 miljoen euro. Openbare verlichting is niet mee opgenomen in de ramingen. Werken die niet zijn vervat in de raming zijn rioleringswerken, spoorwerken, nutswerken en eventuele verwerking vervuilde gronden, openbare verlichting.

5 DE TEAMSAMENSTELLING

De teamsamenstelling bestaat uit een projectleider die het ontwerpend team en de externe ingenieurs aanstuurt. Een lichtingenieur is in deze fase van het proces nog niet geselecteerd.

BESLUIT met vermelding van score en motivering

De opbouw van het plein vanuit de realiteit van de ondergrond en het inzicht dat het historische model niet langer toepasbaar is omwille van de gewijzigde behoeften en omstandigheden hebben tot een verrassend voorstel geleid. De bewuste keuze om het plein als multimodaal verkeersknooppunt vorm te geven maar om ook leegte en vrije ruimte te creëren is interessant en maakt de noordelijke pleinhelft geschikt voor allerlei evenementen. De jury oordeelt dat het voorstel een interessant antwoord is op de ontwerpopgave maar merkt op dat de ruimte die voor het verkeersknooppunt voorbehouden wordt erg ruim bemeten is. Het “shared space”-principe zoals het hier wordt toegepast kan leiden tot onveilige situaties. Het team heeft gekozen voor een resolute breuk met de historische evolutie van het plein maar de jury meent dat in de ruimtelijke vertaling de eenheid en het functioneren van het plein onder druk komt.

Het ontwerpteam legt grote nadruk op kostenbeheersing en prijsbewust ontwerpen maar hoe met het participatietraject wordt omgegaan is niet helder. Realistische uiterst volledige raming met duidelijke optionele keuzes om binnen het vooropgestelde budget te blijven. De opties zijn duurder dan de basis, dat is opmerkelijk. Op vlak van duurzaamheid beïnvloeden de eilanden met bomen en de waterpartij rond het beeld van Rubens het microklimaat op het plein licht gunstig.

Criterium 1: 26
Criterium 2: 15
Criterium 3: 10
Criterium 4: 8
Criterium 5: 8
Totaalscore: 67 

00 2703 D

DRFTWD Office architects, DS ontwerp en onderzoek BV, ARA atelier ruimtelijk advies bvba, Stabicom ingenieurs en stabiliteitsbureau

1 DE KWALITEIT VAN HET CONCEPT EN VISIEVORMING

In dit voorstel wordt de Groenplaats gelaagd opgebouwd; de basis wordt gevormd door het “generiek ontwerp”; dit is het fundament waarop ingrepen in functie van een meervoudig toekomstig gebruik kunnen toegepast worden. Mogelijke aanvullingen in termen van materialiteit, een waterelement of hedendaagse objecten worden uitgewerkt in het “specifiek ontwerp”, het “activerend ontwerp” doet uitspraak over de organisatie en opstelling van allerlei evenementen, terrassen, markten. In het generiek ontwerp oriënteert het plein zich duidelijk noord-zuid waardoor een open zichtas ontstaat op de kathedraal. De twee lange zijden van het plein worden afgeboord met een dubbele en driedubbele bomenrij waarvan het grootste deel in volle grond staat. Het beeld van Rubens wordt ervaren als een obstakel bij de organisatie van allerlei evenementen, het ontwerpteam stelt daarom voor de verplaatsing ervan toch te overwegen. De relatie tussen ondergrond en maaiveld wordt geoptimaliseerd door de realisatie van een verdiept pocketpark waardoor daglicht tot de ondergrond kan toetreden. In het specifiek ontwerp wordt onderzocht welke mogelijkheden er zijn om het plein een bijzondere identiteit te geven door toevoeging van zitelementen, een uitkijkpunt of een bijzondere kijk op het afvoeren van regenwater. Het activerend ontwerp gaat dieper in op de variaties die mogelijk zijn voor de opstelling van evenementen en markten, en doet ook voorstellen voor extra beleving. 

VERDUIDELIJKING VAN DE VRAGEN

• Het ontwerpvoorstel bevat in het deel “specifiek ontwerp” een voorstel om het regenwater op te vangen en in een aantal varianten een over het plein te leiden. Deze studie is interessant en levert boeiende schema’s op maar het is niet duidelijk wat de finaliteit is.

De studie voor het opvangen, recupereren en geleiden van regenwater heeft meerdere doelen maar in wezen gaat het om beheersing van regenwater maar dan niet door het simpelweg af te voeren. We willen het regenwater zichtbaar maken maar ook gebruiken voor bijvoorbeeld een decoratief of recreatief waterelement of als irrigatie voor de bomen. De studie toont dat er hiervoor diverse vormen denkbaar zijn. Het gaat er om dat we regenwater niet onzichtbaar en zo snel mogelijk willen afvoeren maar willen inschakelen in de plein beleving

• Het ontwerpvoorstel is gelaagd opgebouwd en bestaat uit een “generiek ontwerp”, dat is het basisplan, aangevuld met het “specifiek ontwerp”, dat zijn mogelijke aanvullingen met specifieke decoratieve/recreatieve pleinobjecten en meubilair en tot slot het “activerend ontwerp” waarin nagedacht wordt over de opstelling van evenementen. Onder andere omwille van beperkte financiële middelen zou het kunnen dat enkel het basis ontwerp wordt gerealiseerd. Is het ontwerp hiertegen bestand?

Het basisontwerp is voldoende robuust om als onderlegger te dienen voor het nieuwe plein, anderzijds zal er ook indien het specifiek ontwerp niet wordt gerealiseerd onvermijdelijk moeten worden nagedacht over het activerend ontwerp indien evenementen worden georganiseerd. Het specifiek ontwerp is echter niet te nemen of te laten, het is een suggestie van verschillende opties die het plein een bijzonder karakter kunnen geven, en in die zin zijn ze aanpasbaar en in vormgeving niet dwingend.

• De dubbele en driedubbele bomenrijen vormen een groene pleinwand in het oosten en het westen van het plein. Het lijkt er op dat deze bomen redelijk dicht bij de gevels staan wat gevolgen heeft voor de ontwikkeling van de kruin, een mogelijk intensiever onderhoud vergt omwille van snoeiwerken, mogelijk schaduw op horeca terrassen. Indien dit zo is dan kan de oplossing er in bestaan de buitenste rij niet aan te planten, maar is de groene wand dan nog voldoende robuust? Hierbij is ook de soortkeuze is belangrijk omdat gekozen wordt voor een gemend assortiment.

De buitenste rij bomen is op ongeveer 15 meter van de gevel getekend. Dat zou voldoende afstand moeten zijn waardoor er in principe geen problemen te verwachten zijn. Bovendien worden deze bomen geplant in optimale groeiomstandigheden door de toepassing van hedendaagse ondergrondse constructies en technieken. Hierdoor is een lange levensduur gewaarborgd. De samenstelling van het assortiment is zeer bewust gevarieerd. Hierdoor ontstaat er niet enkel afwisseling in hoogte en vorm van de kruin van de bomen, maar ook in herfstverkleuring, bloeitijdstip en kleur wat een zeer levendig beeld zal opleveren.

• Aan de zuidelijke zijde van het plein wordt daglicht naar de ondergrondse verbindingen gebracht met een “pocket park”. Op de tekening is de schaal van dit groenelement moeilijk in te schatten en lijkt wat te kleinschalig.

Het pocket park heeft een oppervlakte van 50 m² en laat ook toe rechtstreeks daglicht naar de ondergrond te voeren. Maar dit groenelement is deel van een ruimer geheel omdat het de kern vormt van een veel ruimte ondergrondse ruimte waar bijvoorbeeld een horeca zaak kan in gevestigd worden. Het pocket park heeft echter ook op pleinniveau een component, een eveneens cirkelvormige groenzone waar het de bedoeling is natuurlijke begroeiing op het plein te introduceren.

• Het beeld van Rubens, nu centraal op het plein, wordt in het voorstel verplaatst naar de zijde van de kathedraal, hoewel in de projectdefinitie uitdrukkelijk werd gevraagd het beeld op zijn huidige locatie te behouden. Wat is de motivatie om het beeld toch te verplaatsen?

Het beeld, hoewel het al 200 jaar centraal op het plein aanwezig is en beslist waardevol, vormt toch een soort obstakel en is teveel een beperking voor een aantal initiatieven. Een vrije, open centrale pleinruimte laat veel meer toe, is veel minder bepalend en dwingend. Het is dat soort plein dat we in het generiek ontwerp willen bekomen en in de context van de iconografie van het plein is het verplaatsen van Rubens een logische gedachtegang.

2 DE PROCESGERICHTHEID EN PROCESBEREIDHEID

Het ontwerpteam vermeld dat de drie ontwerplagen zullen uitgewerkt worden in overleg met de opdrachtgever, het participatietraject is niet uitgeschreven.

3 DE AANDACHT VOOR EEN GLOBALE AANPAK VAN DUURZAAMHEID

De keuze om bomen hoofdzakelijk in de zone met volle grond te voorzien is positief in functie van groeimogelijkheden en levensduur. De schaduw van de bomen zorgt voor verkoeling op de terrassen. Windhinder centraal op het plein blijft ongewijzigd. De vraag kan gesteld worden of de nabijheid van de gevels nadelig is op de ontwikkeling van de bomen ( vraag naar snoeien, schaduw )

4 DE RAMING VAN DE PROJECTKOST

De kostenraming gaat uit van realistische en marktconforme eenheidsprijzen. De raming is opgedeeld in drie uitvoeringsniveaus: generiek, wat de basisuitvoering is. Hierin zijn 15 % onvoorziene werken opgenomen, deze werken kunnen uitgevoerd worden binnen het voorziene budget. Het specifiek ontwerp is apart geraamd. Pleinverlichting is opgenomen in het specifiek ontwerp. Voor de uitvoering van het specifiek ontwerp moeten bijkomende middelen voorzien worden.

5 DE TEAMSAMENSTELLING

Het ontwerpteam en het laat zich bijstaan door een technisch bureau en door een ingenieursbureau.

BESLUIT met vermelding van score en motivering

Het voorstel is opgebouwd vanuit een diepgaande lezing van het plein en de ruime omgeving en de ontwerpers komen tot een interessante analyse. Zij beschouwen het plein als een ongedwongen en genereuze ruimte als basis voor verbinding en gesprek. Daarom is het belangrijk hiervoor een kader te creëren dat open en helder is en allerlei toelaat. Het specifiek ontwerp bevat tools die het basisconcept aanvult en activeert. Het plein kent een sterke noord-zuid oriëntatie en de begrenzing van de ruimte door de bomenrijen is een knipoog naar de historische achtergrond. Door het verplaatsen van de stijgpunten van de parking vergroot de centrale open ruimte. De jury is van oordeel dat de openheid van de centrale ruimte bijzonder veel toelaat maar tegelijk bestaat de vrees dat deze ruimte niet zonder het specifiek ontwerp, onder welke vorm dan ook, voldoende levendig zal zijn. Het risico bestaat dat indien het specifiek ontwerp niet kan gerealiseerd worden op termijn allerlei ad hoc invullingen het plein opnieuw zullen belasten. Ook het verplaatsen van het beeld van Rubens naar de periferie van het plein, bijna letterlijk met de rug tegen de kathedraal gedrukt lijkt moeilijk afdoend te argumenteren. Tot slot heeft de jury twijfels bij de schaal van enkele elementen, onder andere het pocket park.  Op vlak van duurzaamheid is de keuze om een gemengd assortiment aan te planten positief te waarderen op vlak van diversiteit, en de bomenrij zal zorgen voor verkoeling op en vooral aan de randen van het plein. De kostenraming kan als realistisch beschouwd worden.

Criterium 1: 32
Criterium 2: 15
Criterium 3: 16
Criterium 4: 8
Criterium 5: 8
Totaalscore: 79 

00 2703 E

NP-Bridging Architecten & Ingenieurs BV ovv BVBA, atelier Veldwerk, ARCADIS, Moritz&Simon Architectes bvba

1 DE KWALITEIT VAN HET CONCEPT EN VISIEVORMING

Het ontwerpteam benadrukt sterk dat voor de heraanleg van de Groenplaats in de eerste plaats een sterk participatie traject moet uitgeschreven worden wat bepalend zal zijn voor het uiteindelijke ontwerp. In die zin moet het ingediende ontwerp gelezen worden als een eerste denkpiste, een soort praatplan en een opsomming van een aantal ontwerpvraagstukken. Het is opdracht voor de ontwerper om door gesprek en overleg met alle stakeholders te peilen naar de werkelijke behoeften en in die zin het plan te verfijnen. In die zin gaat in een eerste fase het proces voor op het ontwerp en is voorliggend ontwerp een sneuvelplan. De uitgangspunten worden afgeleid uit de ontstaansgeschiedenis, het programma en de ruimtelijke potenties. Drie kernbegrippen; “groen”, “evenementen” en “mobiliteit” vormen de leidraad. Op de voormalige ligging van een middeleeuws bouwblok wordt een duidelijk omschreven groen massief voorzien. Door deze ingreep worden duidelijke verhoudingen tussen de verschillende onderdelen van het plein gecreëerd: openheid/densiteit/openheid. De noordelijke pleinruimte kenmerkt zich door een open karakter en is uitermate geschikt voor allerlei activiteiten; terrassen maar ook markten, evenementen… Het beeld van Rubens wordt omgeven door een watervlak. De duidelijke omranding van de noordelijke open ruimte contrasteert met het meer organische karakter van de groene plek.  Hier heeft de pleinbezoeker een totaal andere beleving, is er geborgenheid en intimiteit. Deze groene ruimte bundelt eveneens alle infrastructuur in relatie tot de ondergrond. Aan de zuidzijde domineert infrastructuur het multimodaal knooppunt; de dinner tram krijgt een derde parallel spoor, taxi’s worden aan de zuidzijde van het plein opgesteld. Deze indeling is gebaseerd op een aantal overwegingen; de belangrijke perspectieven, de organisatie van evenementen en de verhouding tussen de deelruimten. Tegelijk formuleren de ontwerpers een aantal thema’s die  nog bespreking vergen en als gevolg daarvan nog aanzienlijke wijzigingen kunnen ondergaan. Het betreft onder andere vragen rond de inrichting van de groene plek, de toegangen naar de ondergrond, de terrassen…. 

VERDUIDELIJKING VAN DE VRAGEN

• De harde infrastructuur in het zuidelijke pleindeel wordt deels herschikt, toegangen worden verplaatst of anders georiënteerd, daglicht wordt naar de ondergrondse verbindingen gebracht. Het is echter niet zo helder welke ontwerpcriteria, bijvoorbeeld het benadrukken van zichtassen, hierbij gehanteerd werden.

Het voorliggend ontwerp moet gelezen worden als een bundeling van een aantal suggesties maar mag niet geïnterpreteerd worden als een uitspraak. Om daartoe te komen is een diepgaand onderzoek en analyse van de ondergrondse ruimtelijke verhoudingen noodzakelijk en afstemming met de uitgezuiverde ontwerpopgave, echter hiervoor ontbreekt op dit ogenblik de noodzakelijke informatie. Zo is het nu niet geweten welke ondergrondse ruimten onderbenut zijn. Het ontwerpteam zou bijvoorbeeld willen onderzoeken of taxi’s ondergronds (in de parking) kunnen bufferen maar een uitspraak hierover kan er pas komen na onderzoek en overleg. Anderzijds is het evengoed mogelijk om binnen de limieten van het op dit ogenblik vooropgestelde budget een ontwerp op te stellen

• Het ontwerpvoorstel moet gelezen worden als een sneuvelconcept en in die zin eerder richtinggevend. Toch is het belangrijk dat de duidelijke opdeling van het plein in praktijk ook de vooraf bedachte kwaliteiten kan waarmaken. Wat is de garantie dat het zuidelijke “bosje” ook effectief als bijzondere ruimte zal ervaren worden?

Het “bosje” is de weergave van het volume van een bouwblok dat eens op deze locatie aanwezig was. De open ruimte van de Groenplaats was op dat ogenblik dus kleiner. Op deze locatie is niet de gehele ondergrond ingenomen door infrastructuur, gedeeltelijk vinden we hier nog volle grond. Vandaar dat het een logische plek is om bomen te planten, weliswaar mits technische aanpassingen. De vooropgestelde boomkeuze betreft twee soorten lindebomen, aan te planten in een schema dat opgemaakt is in functie van de doorwortelbaarheid van de ondergrond. Dit bosje zal een bijzondere plek op het plein zijn, een intieme, besloten groene ruimte in contrast met de openheid van het plein zelf, maar het absorbeert en verbergt ook de toegangen naar de ondergrond. De ontwerper benadrukt echter dat alle ontwerpvoorstellen moeten getoetst worden aan de realiteit en het niet zinvol is om een ontwerp uit te werken dat nadien niet haalbaar blijkt te zijn. Zo is het beslist wenselijk om langsheen de gevels van het plein meer bomen te voorzien maar daarvoor moet eerst een haalbaarheidsonderzoek gevoerd worden.

En tot slot is er de realiteit van de beperkte financiële middelen, een factor die tegelijk beperkend en richtinggevend is.

• In de ontwerpopgave werd een uitspraak gevraagd over de bestaande technische keerlus voor de tram in functie van de exploitatie van een “dinner tram”. Op het voorgestelde ontwerp zien we een verkorte tramlus over het plein en een derde parallel spoor naast de perrons aan de zuidzijde van het plein. Waarom deze twee opties?

Voor de exploitatie door De Lijn van de dinner tram verkiest het ontwerpteam het derde parallel spoor naast de perrons. De verkorte keerlus die op het plan tussen het beeld van Rubens en het bosje te zien is theoretisch ook mogelijk maar het ontwerpteam stelt voor dat het privaat commercieel toeristentrammetje dit traject zou volgen. Deze “tram” zou een halte plaats kunnen krijgen naast het bosje.

• Door de driedeling van het plein, het verkeersknooppunt, de beplante massa en het open plein staat het standbeeld van Rubens niet langer centraal op de open ruimte. Is dit ruimtelijk dan de beste positie van het beeld?

In de projectdefinitie wordt duidelijk gesteld dat het beeld van Rubens op zijn huidige locatie moet behouden worden, vandaar dat in het voorstel geen andere locatie wordt voorgesteld. Het is mogelijk dat een verplaatsing van het beeld meer ruimtelijke kwaliteit oplevert, en misschien kan zelfs de oriëntatie van het beeld in vraag gesteld worden, maar de ontwerper wil dit onderzoek voeren in samenspraak met de opdrachtgever en erfgoed.

• In het ontwerp is een visie uitgewerkt voor de horeca terrassen. Er worden gevelterrassen en eilandterrassen voorzien, die echter plaatselijk behoorlijk ver van de Horecazaak gelegen zijn wat de bediening niet eenvoudig maakt. Vanwaar deze keuze?

Het intekenen van terrassen is afhankelijk van de beschikbare ruimte in functie van bereikbaarheid, toelevering, organisatie evenementen en dergelijke. Het voorstel moet dan ook gelezen worden als een oefening, een grondigere analyse van de ruimte zal allicht aantonen dat meerdere oplossingen mogelijk zijn. Voor de ontwerpers is het belangrijk dat de terrassen niet gesloten zijn en dat het meubilair op elkaar wordt afgestemd, en er dus een zekere uniformiteit is. Daarnaast kan worden nagedacht over het vrij houden van een strook tussen gevel en terras, bv. 2 meter, zodat appartementen vlot bereikbaar zijn.

• De noordelijke pleinhelft oogt op tekening erg leeg maar in realiteit is er behoefte aan zitbanken, afvalbakken en ander straatmeubilair, eventueel ook nog eilandterrassen.  De uiteindelijke tekening zal dus veel minder open ruimte tonen dan dat wat de getoonde 3D tekeningen doen vermoeden.

Uiteraard moet de inpassing van straatmeubilair afgestemd worden op de behoefte en zal het uiteindelijk plan anders zijn dan dat wat nu besproken wordt. Maar waar het in eerste instantie om gaat is het creëren van een plein met een duidelijk karakter en potentieel, en waarbij voor de noordelijke pleinzone steeds de openheid moet primeren. Het toevoegen van allerlei componenten moet steeds vanuit die optiek afgewogen worden. 

2 DE PROCESGERICHTHEID EN PROCESBEREIDHEID

Het ontwerpteam stelt dat in de eerste fase van de ontwerpopdracht het proces belangrijker is dan het ontwerp waardoor voorliggend voorstel slechts een eerste denkoefening is. De ontwerpers tonen grote bereidheid om dit participatietraject grondig uit te voeren en beschrijven daartoe de geëigende methodiek. Hierbij moet een strakke regie de timing van het project bewaken.

3 DE AANDACHT VOOR EEN GLOBALE AANPAK VAN DUURZAAMHEID

Door de opdeling in een grijs en een groen plein zijn de effecten van hitte en wind op het grijze deel van het plein ongewijzigd. Dit discomfort wordt echter gecompenseerd door het “bosje “. Vermits dit deel van het plein gedeeltelijk uit volle grond bestaat de mogelijkheid bomen van betere groeiomstandigheden te voorzien.

4 DE RAMING VAN DE PROJECTKOST

De toegepaste eenheidsprijzen voor de diverse onderdelen zijn realistisch en marktconform. De raming van de pleininrichting past perfect binnen het vooropgestelde budget.  Zelfs de duurzame variant past binnen het budget. Ook hier werden straatkolken mee opgenomen in het budget.  Straatkolken vallen onder het budget riolering en hoort dus niet thuis bij de kosten die de stad zal dragen. Ten opzicht van het projectbudget is er een ruim overschot op de basis. De 10% marge zit niet vervat in de raming en is dus nog bij te tellen. De raming omvat alle gevraagde elementen behalve de waterpartij, deze is dus ook nog bij te tellen. De opties zijn werken aan premetro en parkeergarage.  Deze ramingen zijn niet gedetailleerd en kunnen daarom moeilijk geverifieerd worden op hun correctheid op dit ogenblik. Het betreft een bijkomend budget van ongeveer 500.000,00 EUR. Openbare verlichting is niet mee opgenomen in de ramingen. Werken die niet zijn vervat in de raming zijn rioleringswerken, spoorwerken, nutswerken en eventuele verwerking vervuilde gronden, openbare verlichting.

5 DE TEAMSAMENSTELLING

Het team ontwerpers/ingenieurs/stedenbouwkundigen laat zich bijstaan door een bureau voor landschapsarchitectuur/beeldende kunst en door een technisch bureau waarin ook een luik mobiliteit vertegenwoordigd is.

BESLUIT met vermelding van score en motivering

Het ontwerpteam grijpt in zijn voorstel terug naar de historische indeling van het plein maar in eigen interpretatie door een omkering van bebouwd naar groen. Door de ruimte in te delen in drie duidelijk omschreven deelgebieden ontstaat een helder en leesbaar plein, eenvoudig van opbouw en op schaal van de ruimte en met telkens een andere beleving; openheid, groene geborgenheid en de dynamiek van het verkeersknooppunt. Het ontwerpvoorstel, hoewel te lezen als een sneuvelplan, biedt een antwoord op meerdere ontwerpopgaven en is tegelijk voldoende flexibel om eventuele aanpassingen op te vangen zonder zijn eenvoudige structuur te verliezen. De jury is van oordeel dat het sterke participatietraject en de bereidheid van het team om hierin actief een rol te spelen en anderzijds de flexibiliteit van het voorstel waardevolle elementen zijn om een kwalitatief eindproduct op te leveren. Anderzijds zal dit proces een sterke regie vereisen zodat de vooropgestelde timing aangehouden kan worden maar het ontwerpteam heeft in andere projecten aangetoond dit aan te kunnen.  De raming is realistisch en volledig met duidelijke optionele keuzes om binnen het vooropgestelde budget te blijven. Op vlak van duurzaamheid het “bosje “voor een compensatie van de grijze noordzijde van het plein. Het voorstel om hoogstammige bomen te gebruiken is in deze zin positief.

Criterium 1: 40
Criterium 2: 30
Criterium 3: 16
Criterium 4: 8
Criterium 5: 8
Totaalscore: 102 

TUSSENTIJDS BESLUIT 

OVERZICHT VAN DE TOTAALSCORES 

Het ontwerpvoorstel van  NP-Bridging Architecten & Ingenieurs BV ovv BVBA, atelier Veldwerk, ARCADIS, Moritz&Simon Architectes bvba wordt door de aanbestedende overheid weerhouden en voorgedragen als het concept met het meeste potentieel om te beantwoorden aan de verwachtingen en ambities rond de herinrichting van de Groenplaats. 

1. Het voorstel om een sterk participatietraject te doorlopen moet worden afgestemd op de timing van de verschillende stappen die het ontwerptraject moeten doorlopen, zodat het project binnen de vooropgestelde timing die in de modelovereenkomst is opgenomen kan worden opgeleverd.
2. Dit participatietraject vergt een heldere communicatie en sterke regie.
3. Onderzoek naar de mogelijkheid om langsheen de oostelijke- en westelijke pleingevels bomen te voorzien.
4. Onderzoek naar de ruimtelijke positie van het beeld van Rubens in functie van de nieuwe plein verhoudingen. 

Op deze grond heeft de aanbestedende overheid verder onderhandeld met
NP-Bridging Architecten & Ingenieurs BV ovv BVBA, atelier Veldwerk, ARCADIS, Moritz&Simon Architectes bvba. 

3 DE BEOORDELING VAN DE VERDERE ONDERHANDELINGEN

Na verdere onderhandelingen met NP-Bridging Architecten & Ingenieurs BV ovv BVBA, atelier Veldwerk, ARCADIS, Moritz&Simon Architectes bvba, werden alle vragen en bemerkingen besproken. Er werd positief geantwoord op vragen en bemerkingen van de aanbestedende overheid. Als gevolg daarvan werd in de overeenkomst werd het participatietraject dat de voorkeurslaureaat voorstelde nader omschreven. 

De totaalscore van NP-Bridging Architecten & Ingenieurs BV ovv BVBA, atelier Veldwerk, ARCADIS, Moritz&Simon Architectes bvba blijft hierbij ongewijzigd.

4 ALGEMEEN BESLUIT

De kwaliteit van de concept- en visievorming is volgens de aanbestedende overheid op de diverse domeinen duidelijk tot uiting gekomen bij de mondelinge toelichting door de 5 kandidaten en laat toe een oordeelkundig besluit te nemen welk voorstel het best aansluit bij de ambities geformuleerd in de projectdefinitie en de vertaling van het programma van eisen in een ontwerpconcept.

In de projectdefinitie en bij de briefings van de kandidaten werd door de aanbestedende overheid bijzondere nadruk gelegd op de cultuurhistorische achtergrond, de verblijfskwaliteit, de centrumfunctie van de Groenplaats en het aspect duurzaamheid. Er werd gevraagd om binnen dit historische kader een ontwerp te ontwikkelen dat rekening houdt met de financiële draagkracht van het project. De ingezonden projecten bieden een interessante, soms verrassende en boeiende kijk op de ontwerpopgave.

De aanbestedende overheid is van mening dat de ontwerpteams op het vlak van procesgerichtheid en procesbereidheid hetzij voldoende of goed scoren, maar dat NP-Bridging op dit vlak uitstekend scoort.

De conceptvisie van NP-Bridging Architecten & Ingenieurs BV ovv BVBA, atelier Veldwerk, ARCADIS, Moritz&Simon Architectes bvba scoort volgens de aanbestedende overheid het best.

Tevens deed de aanbestedende overheid het nodige onderzoek naar de uitsluitingsgronden met betrekking tot de persoonlijke situatie van de leden van de combinatie (waaronder de naleving van de sociale zekerheidsverplichtingen en de fiscale verplichtingen bedoeld in de reglementering overheidsopdrachten). Uit dit onderzoek kwamen geen bezwaren aan het licht.

Conform artikel 26 §1, 4° van de wet van 15 juni 2006 wordt een overheidsopdracht voor diensten die volgt op een ontwerpenwedstrijd (in de zin van artikel 3, 10° van dezelfde wet) geplaatst bij onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking waarbij de opdracht wordt gegund aan een van de winnaars van de ontwerpenwedstrijd na onderhandelingen.