2015_CBS_05014 - Ondergrondse sorteerstraten - Huidige situatie, principes, workflow, geografische bepaling en verdere uitrol - Goedkeuring

Definities:

• Ondergrondse sorteerstaat (OSS): een ondergrondse sorteerstraat is een geheel van stortzuilen met onderliggende containers waar een burger het jaar door zijn afval geselecteerd per fractie kan aanbieden door middel van een identificatiepasje. OSS zijn zodanig geplaatst dat ze een serviceverhogende, volwaardige vervanging zijn voor huis aan huis inzameling (HaH). De fysieke opsplitsing in verschillende fracties van de OSS nodigt uit en stimuleert de selectieve correcte inzameling van huishoudelijk afval. Tegelijk is de introductie van OSS een verplaatsing van de bewaring van afval op het private domein (tot de volgende ophaaldag) naar de openbare ruimte op een tijdstip waarop het de burger het best uitkomt en is het hygiënisch de betere oplossing omdat het vuil verdwijnt van de straat.
• Werkgroep ondergrondse sorteerstraat (WOSS): werkgroep die de plaatsing van de OSS bepaalt.
• Reservatiestrook: bij nieuwe ontwikkeling strook die voorzien wordt voor toekomstige inplanting OSS.
• Interne stakeholders: andere stadsdiensten, het college van burgemeester en schepenen, districtscolleges.
• Externe stakeholders: bewoners, sociale huisvestingsmaatschappijen, Zorgbedrijf, AG VESPA, betrokken projectontwikkelaars en bedrijven die in het desbetreffende gebied tijdelijk of permanent gehuisvest zijn.
• Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW).

Historiek:

Artikel 25 van het bestuursakkoord 2013 – 2018 stelt dat het systeem van sorteerstraatjes verder wordt uitgebreid zodat iedereen zijn afval op het gewenste moment kwijt geraakt. Glasbakken verdwijnen daar waar mogelijk onder de grond.

In 2006 startte de stad Antwerpen met twee proefprojecten:

• 2006: Groeningerplein, Borgerhout
• 2007: Ellermanstraat, Spoor Noord Antwerpen.

Parallel startte de sociale huisvestingsmaatschappij Onze Woning met een project in eigen beheer in de Pater Strackestraat, Rozemaai, Antwerpen.

Na grondige evaluatie werd een nieuw bestek gepubliceerd (vorige legislatuur - budget 4.750.000,00 EUR). Er werden 40 bijkomende sorteerstraatjes geplaatst tegen eind 2012. Er werden afspraken gemaakt met:

• VMSW voor subsidiëring van sorteerstraatjes bij sociale woningen;
• de bedrijfseenheid stadsontwikkeling voor opname in werken van heraanleg.

In de bouwcode werd opgenomen dat vanaf 50 wooneenheden een sorteerstraat kan opgelegd worden. Einde 2014 waren er 66 sorteerstraatjes operationeel.

Huidige situatie:

Momenteel wordt een inwonersequivalent van 15.000 inwoners bediend met 70 OSS. Vandaag zijn OSS aanvullend aan HaH en nog niet verplicht. In een aantal gevallen is de HaH gestopt. In andere gevallen worden de haal- en brengsystemen nog gecombineerd.

Een marktverkenning of Request For Information (RFI) wordt momenteel afgesloten en zal overgaan in een nieuw bestek gedurende de tweede jaarhelft van 2015.

Een budget van 22 miljoen is voorzien in de meerjarenplanning deze legislatuur. Een totaal van 320 bijkomende OSS tegen 2019 of een totaal inwonersequivalent van 90.000 is het bereik van het huidige programma. Op dat ogenblik zal ruwweg één op vijf Antwerpenaren gebruik maken van OSS.

Bouwregels:

• De aanleg van OSS is niet vergunningplichtig. Er is geen bouwvergunning nodig en het betreft een bovenlokale materie. Bovendien voorziet de bouwcode de mogelijkheid om privéprojecten te verplichten tot het aanleggen van een OSS vanaf 50 wooneenheden.

Onderzoek gebruikerservaring:

In november 2014 werd door een extern onderzoeksbureau (IPSOS) een kwalitatief onderzoek opgeleverd in verband met de gebruikerservaring van de bestaande OSS in Antwerpen. 

• Als positieve elementen werden opgesomd:
  • de vrijheid om afval tijdsonafhankelijk aan te bieden;
  • de verkleining van de opslagruimte thuis;
  • de afwezigheid van huisvuilzakken geven een properder straatbeeld;
  • de toegankelijkheid van het systeem;
  • de extra lichaamsbeweging
  • het wegvallen van aankoop van de verplichte huisvuilzakken.
• Als negatieve elementen kwamen naar boven:
  • eventuele blokkades van de kleppen;
  • aanwezigheid van sluikstort (“het wordt toch opgeruimd”);
  • geur- en lawaaihinder, vooral bij bewoners die dichtbij het sorteerstraatje wonen.

De gebruikers stellen dat de nadelen niet opwegen tegen de vele voordelen van de OSS. Ze geven aan dat ze de nadelen erbij nemen, zolang er maar niet terug gegaan wordt naar de vroegere HaH en er optimalisaties worden doorgevoerd. Volledige sorteerstraatjes, waar bewoners met alle fracties terecht kunnen, vinden respondenten van een vanzelfsprekend gebruiksgemak. Andere sterk aanbevolen optimalisaties zijn een oplossing voor tuinafval, een duidelijk vermeld gratis noodnummer, een deksel voor de glasfractie, een grotere gleuf voor papier en karton, voldoende verlichting.

Afval wordt weggebracht op basis van noodzakelijkheid en met verschillende brengfrequentie per fractie.

Principes

Volgende principes vormen een kader voor de stad Antwerpen, de districten en de groep Antwerpen:

• het plannen van OSS is een evenwichtsoefening waarbij verschillende parameters op de best mogelijke manier dienen gecombineerd te worden om de reguliere HaH te vervangen en de Antwerpenaar een service te bieden waar hij het jaar rond zijn afval selectief kan deponeren in daartoe bestemde zuilen met ondergrondse containers. Elke bijkomende parameter maakt de realisatie verhoudingsgewijs complexer. Alle parameters zijn bovendien niet evenredig maximaliseerbaar. Een evenwicht op maat van het algemeen belang van een wijk uitgerust met OSS zal steeds de sluitsteen tussen de verschillende parameters zijn. 
• vervangt HaH en maakt bijgevolg de stap van een haalsysteem naar een brengsysteem in de betrokken straten.
• Fracties:
• restafval maakt 40% uit van het gewicht huishoudelijk afval;
• GFT (groente-, fruit- en tuinafval) is de meest hinderlijke fractie in (kleine) woningen;
• papier en karton is een makkelijk stapelbare, niet hinderlijke fractie;
• PMD (plastic flessen en flacons, metalen verpakkingen en drankkartons) is de lichtste fractie;
• glas wordt momenteel in 564 (463 bovengrondse en101 ondergrondse) containers verzameld via een contract met Fostplus. Waar mogelijk worden glascontainers in de OSS bijgevoegd en verdwijnen zo de karakteristieke groene bollen uit het straatbeeld;
• OSS bieden als ideaal uitgangspunt alle fracties aan. De operationele haalbaarheid van een volledige OSS kan ook leiden tot gesplitste opstelling waar relevant (cf. infra voor minimale dienstverlening);
• OSS worden zodanig ontworpen dat verandering naar andere fracties mogelijk blijft;
• de servicegraad aan de burger wordt uitgedrukt in maximale loopafstand per fractie met een kwantitatief beschreven bedrijfszekerheid:
• 75 % van de bevolking moet binnen de 150 meter voor rest- en GFT -afval (de moeilijke en frequent voorkomende fracties) terechtkunnen;
• 90 % van de bevolking moet binnen de 250 meter voor papier en karton, PMD en glas (de gemakkelijk houdbare en minder voorkomende fracties) terechtkunnen;
• maximaal 4 promille fouten met een maximale herstelduurtijd van 4 uur na een melding of zelfdetectie van de functionaliteit van de inwerpkleppen;
• indien een servicegraad gevraagd wordt die het bovenstaande overstijgt kan deze ten laste van de aanvrager gelegd worden;
• OSS leggen minimaal beslag op de openbare ruimte;
• OSS verbeteren de mobiele doorstroming: door minder HaH zijn er geen traag rijdende huisvuilwagens meer. De lediging van een container duurt minder dan 4 minuten;
• bij de aanleg van OSS wordt aandacht besteed aan de verkeersveiligheid door onnodige manoeuvres (zoals achteruitrijden) en het oversteken van drukke verkeersassen zoveel mogelijk te weren in de ontwerpfase;
• de aanleg van OSS moet zo weinig mogelijk ten koste gaan van bestaande parkeerplaatsen op de openbare weg;
• OSS zijn goedkoper dan Hah. voor 60 liter restafval is er een voordeel van OSS in vergelijking met HaH wegens verschillende dienstverlening (halen versus brengen).

• Reguliere gebruikers identificeren zich met een pasje. De A-kaart is een logische keuze om op te nemen indien operationeel en veilig. Toekomstige ontwikkelingen zoals smartphones met Near Field Communications (NFC: een protocol waarbij smartphones als identificatie van een account dienst doen) worden onderzocht.
  Er is ook een beperkt aantal niet geregistreerde gebruikers. Bepaalde groepen zoals studenten, kortverblijvers, campeerders, gebruikers van havens voor pleziervaart, ... kunnen, beperkt in tijd en aantallen, voorzien worden van anonieme (prepaid)kaarten die het gebruik van OSS voor hen mogelijk maken. Anonimiteit is een blinde vlek in verband met handhaving en zal om die reden afgelijnd en beperkt worden. Enkel aanbieden van restafval kan het risico van misbruik vermijden omdat er geen misbruik kan gemaakt worden van gratis fracties. 
• Er wordt gestreefd naar de aanpassing van de technologie van OSS aan diverse stedelijke omstandigheden.
• Wie kan gebruik maken van OSS, naast bewoners:
  • bedrijven die vandaag de gele zak gebruiken kunnen ook gebruik maken van OSS mits een beperking in hoeveelheid;
  • bewoners van hoogbouw en sociale huisvesting kunnen verder gebruik maken van het huidige systeem waar de kost voor de bewoner verwerkt wordt in de huurlasten indien de huisvestingsmaatschapij dit verkiest;
  • bepaalde vormen van kortverblijf kunnen gebruik maken van OSS. 

Timing en verloop:

• Huidig bestek: binnen de grenzen van het huidige bestek en met de huidige uitvoering van de OSS  zal wijk Linkeroever, wijk Dam, noordzijde Tentoonstellingspark, Luchtbal boven de Manchesterlaan (aansluitend op VMSW) en aan Europark (vervanging 3 bovengrondse containeropstellingen op Linkeroever) kunnen afgewerkt worden.
• Nieuw bestek: na de RFI en aansluitend op de uitrol van het huidige bestek zal het nieuwe bestek uitgeschreven en gegund worden.
• Nieuwe workflow: de nieuwe workflow zal beginnen na de realisatie van buurt Linkeroever-Noord in de wijk Linkeroever. Dit betekent dat de rest van Linkeroever onder het huidig bestek maar in de nieuwe workflow zoals hieronder beschreven zullen afgewerkt worden.  

Geografische uitrol in de wijkbenadering tot en met 2019:

• Linkeroever totaal;
• afwerking van de noordelijke hoorn: Den Dam, Cadix,  Montevideo, Luchtbal;
• een gebied ten zuiden van de ring, voornamelijk districten Wilrijk en Berchem (buiten de ring) (cf. kaart in bijlage).

Van HaH naar OSS:

Een duidelijke en tijdige communicatie in verband met de overstap van HaH naar OSS dient verzorgd te worden volgens een communicatieplan in ontwikkeling. De overgang van aanvullend naar vervangend valt op 1 januari of per kwartaal indien er zinvolle gehelen afgewerkt zijn.

Werking, organisatie en mandatering:

Flow WOSS

Aangezien het implementeren van OSS een complexe zaak is, is gekozen voor een transparante, duidelijke flow met respect voor zowel de interne als de externe stakeholders en een duidelijk beslissingsmandaat voor een afdelingsoverschrijdende WOSS.

1. Eerste vergadering WOSS: het voorontwerp wordt besproken per wijk in een afdelingsoverschrijdende commissie waar OSS, verkeerspolitie, de districtsvoorzitter of zijn/haar afgevaardigde, districtsconsulenten, bestuurscoördinatoren district, samen leven, stadsontwikkeling/openbare ruimte en mobiliteit en sociale huisvestingsmaatschapijen bij betrokken zijn.  Indien Zorgbedrijf actief is in de betrokken wijk wordt een vertegenwoordiger mee uitgenodigd.
2. Voorontwerp wordt conform het communicatieplan verspreid onder de interne en externe stakeholders (waaronder de buurtbewoners) waarbij een periode van 6 weken start waarbinnen opmerkingen en suggesties kunnen ingediend worden.
3. Tweede vergadering WOSS: SB/OSS verzamelt alle opmerkingen en maakt een voorstel waar de laatste op- en aanmerkingen kunnen gemaakt worden. Het hoofd van SB/OSS krijgt het mandaat om rekening houdende met alle opmerkingen een optimum als definitief ontwerp voor te leggen aan het college. De strategisch coördinator is de aangewezen weg bij eventuele bemiddeling. Na bekrachtiging door het college kan de bestelling naar de leverancier gaan.
4. De stakeholders krijgen feedback.

Er zijn naast elkaar 4 mogelijke vormen van uitrol van OSS:

1. Wijkbenadering:
   
   

   De bewoners van een hele buurt doen aan (afvals-)gedragsverandering in één beweging.  Deze benadering is de voorkeursbenadering. Een systeem voor heel de buurt schept duidelijkheid:

• burgers worden gelijk behandeld;
• interne organisatie (inclusief externe organisatie met leverancier, onderaannemers) en operationele werking huisvuilinzameling kan logisch gepland worden;
• het is eenvoudige en duidelijke boodschap;
• de grenzen tussen de verschillende afvalsystemen wijzigen maar één keer;
• een planmatige, gefaseerde uitrol is mogelijk en faciliteert zo ook de afbouw van de HaH.
2. VMSW-benadering:
   
   Bij (ver)nieuwbouwprojecten van de sociale huisvestingsmaatschappijen waarbij ook de omgeving een facelift krijgt, heeft de stad Antwerpen bekomen dat de huisvestingsmaatschappijen Vlaamse subsidies (100%) kunnen bekomen voor de aanleg van sorteerstraatjes zoals onder andere op Silvertop, Manchesterlaan, Jan De Voslei,…
   
   
3. Nieuwe ontwikkelingen van private ontwikkelaars:
   
   De wooncode bepaalt dat vanaf 50 wooneenheden een OSS kan opgelegd worden. Doorgaans wordt dan de helft van een sorteerstraat bekostigd door de ontwikkelaar, zijnde het ondergrondse deel. Vanaf 100 wooneenheden wordt de volledige investeringskost opgelegd. Het 30-jarig onderhoud en herstel neemt de stad Antwerpen ten laste na overdracht als openbaar domein. Bij het ontbreken van een realisatie op redelijke termijn kunnen reservatiestroken en/of een financiële provisie voor de reservatie ervan, bepaald worden (cfr. opdrachten van college).
   
   
4. Nieuwe ontwikkelingen vanuit stadsontwikkeling:
   
   Bij de heraanleg van straten en pleinen wordt gekeken waar OSS kunnen aangelegd worden. Een integrale aanpak moet minder hinder en betere dienstverlening combineren. De hierboven beschreven workflow kan hier ook toegepast worden. Bij ontbreken van een realisatie op redelijke termijn kunnen reservatiestroken bepaald worden.