2015_CBS_02334 - Frankrijklei 103, hôtel Neefs - Bescherming als monument, gunstig advies - Goedkeuring

In het kader van het openbaar onderzoek, dat een onderdeel is van de wettelijke procedure, werd op 30 januari 2015 een bekendmaking uitgehangen aan het stadhuis en op het gebouw zelf. Binnen de voorziene periode van 30 dagen werden bij het stadsbestuur geen bezwaarschriften ingediend.

Op 19 januari 2015 ontving de stad Antwerpen een aangetekende brief van de Vlaamse minister van Buitenlands Beleid en Onroerend Erfgoed, met in bijlage een ministerieel besluit houdende de vaststelling van een ontwerp van lijst met de bescherming als monument van het Hôtel Neefs, Frankrijklei 103, 2018 Antwerpen.

Het pand Frankrijklei 103, bekend als het Hôtel Neefs, is een herenhuis dat in 1904 opgetrokken werd in opdracht van Joseph Neefs. Het ontwerp in beaux-artsstijl is van architect Frans Karel Stuyck. De verzorgde, ritmisch afwisselende gevelopbouw, de planindeling en de decoratieve afwerking getuigen van de kenschetsende typologie van de burgerlijke woningen rond 1900 aan de Antwerpse leien. Het uitzonderlijke interieur behield grotendeels de oorspronkelijke indeling en aankleding. Bijzonder waardevol zijn de wand- en plafondschilderingen in de hal, uitgevoerd door de in zijn tijd gerenommeerde kunstenaar Emile Vloors. Momenteel is het in gebruik als bankgebouw.

Het beschermingsdossier werd opgemaakt door het agentschap Onroerend Erfgoed van de Vlaamse overheid en steunt op de historische en de artistieke waarde van het gebouw. Het beschermingsdossier omvat een goede inhoudelijke onderbouwing en argumentatie van de verschillende erfgoedwaarden. Het gebouw scoort hoog voor alle criteria die bij een bescherming als monument afgetoetst worden: zeldzaamheid, gaafheid en herkenbaarheid, authenticiteit, representativiteit, ensemblewaarde en contextwaarde.

De dienst stadsontwikkeling/onroerend erfgoed/monumentenzorg adviseert deze bescherming gunstig. Het pand is van algemeen belang omwille van de historische, architectuurhistorische en artistieke waarde:

• Historische waarde: Het Hôtel Neefs werd in 1904 opgetrokken op een braakliggend perceel aan de toenmalige Kunstlei, nu Frankrijklei. Het pand is een representatief voorbeeld van een herenhuis, opgetrokken op de Antwerpse leien. Deze site werd geleidelijk verkaveld na de sloop van de Spaanse vesten in 1866-68 en voorzien van prestigieuze hôtels en burgerhuizen, voornamelijk in neoclassicistische stijl. Ter hoogte van de Frankrijklei 103 is deze basisbebouwing nog relatief goed bewaard. Het pand zelf werd gebouwd in opdracht van Joseph Neefs, allicht zoon van de bekende likeur- en jeneverstoker Jacques Neefs en telg van een kunstminnende familie. Het getuigt van de rijke wooncultuur van de gegoede burgerij en adel.
• Architectuurhistorische waarde: Het Hôtel Neefs is een kenmerkend voorbeeld van de beaux-artsstijl. In het oeuvre van  architect Frans Karel Stuyck is het pand het meest imposante herenhuis en één van de weinige voorbeelden in deze stijl. De verzorgde, ritmisch afwisselende gevelopbouw, de planindeling en de decoratieve afwerking getuigen van de zo kenschetsende upstairs-downstairstypologie van de burgerlijke woningen rond 1900. Het interieur behield grotendeels de oorspronkelijke indeling en aankleding. Het is opgebouwd rond de monumentale traphal, die over de volledige breedte, het centrum van het huis inneemt.
• Artistieke waarde: De artistieke blikvanger in de traphal is het uitzonderlijke ensemble van speciaal voor de woning ontworpen wand- en plafondschilderingen van kunstenaar Emile Vloors (1871-1952). Deze nu vrij onbekende kunstenaar was in zijn tijd een geroemde schilder. Vermoedelijk gaf Joseph Neefs kort na de Eerste Wereldoorlog opdracht voor deze reeks, getiteld ‘De Uren’. De werken zijn uitgevoerd in olieverf op doek en zijn gemonogrameerd, gesigneerd en gedateerd 1923. Ze zijn gevat in eenvoudige, vaste omlijstingen. Gewijd aan het thema van de tijd geven de werken blijk van een onwerkelijke, dromerige maar ook morbide sfeer. Speciaal ontworpen voor het hôtel, smelten ze samen met de architectuur tot een gesamtkunstwerk, een waardevol en zeldzaam ensemble. Ook de majestueuze, rijk gesculpteerde eiken eretrap in neorococo is een opvallend aandachtspunt. De trappaal en balusters zijn hergebruikt materiaal. Ze vertonen een donkerder houtkleur en zijn vermoedelijk midden achttiende-eeuws. De rest van de trapleuning in lichtere eik, is ontworpen en uitgevoerd in functie van deze waardevolle achttiende-eeuwse bouwonderdelen. Beide blikvangers, de eretrap en de schilderijen, worden aangevuld met andere waardevolle, kunstig uitgevoerde interieurelementen in neorococo en neo-Lodewijk XIV zoals de marmeren vloer in de inkomhal, de mooie parketvloeren, de vleugeldeuren met kleurig glas in lood en bekronende fries met putti, de marmeren schouwen met boezems in imitatiemarmer en originele spiegels in vergulde omlijstingen, de lambriseringen, gordijn- en radiatorkasten alsook de gestucte plafonds.

De bescherming zorgt niet alleen voor de verankering van het behoud van het gebouw en de inrichting, maar maakt het mogelijk om bij restauratiewerken aanspraak te maken op een erfgoedpremie. Het gebruikelijke premiepercentage bedraagt 40% van de kosten die in aamerking worden genomen voor betoelaging. Wanneer de eigenaar aanspraak wenst te maken op een verhoogde premie is het noodzakelijk om over een goedgekeurd beheersplan voor het beschermd goed te beschikken.

Er werd een ministerieel besluit houdende vaststelling van een ontwerp van lijst van voor bescherming vatbare monumenten opgemaakt, overeenkomstig de bepalingen van het decreet van 3 maart 1976 tot bescherming van monumenten, stads- en dorpsgezichten.

Op 1 januari 2015 werd het decreet betreffende het onroerend erfgoed van 12 juli 2013 van kracht. Voor voorlopige beschermingen die voor 1 januari 2015 werden ondertekend voorziet het nieuw onroerenderfgoeddecreet dat de procedure van de oude wetgeving van toepassing blijft. Het zijn echter wel de rechtsgevolgen van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 die van toepassing zijn op het voorlopig beschermd goed.