2014_CBS_06840 - Onze-Lieve-Vrouwekathedraal. Nieuwerck - Bescherming als archeologische zone. Advies - Goedkeuring

Op 29 april 2014 ontving de stad Antwerpen een aangetekende brief van de Vlaamse minister van bestuurszaken, binnenlands bestuur, inburgering, toerisme en Vlaamse rand, met in bijlage een ministerieel besluit houdende de vaststelling van een ontwerp van lijst met de bescherming als archeologische zone van het Nieuwerck van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal, Groenplaats 21, 2000 Antwerpen.

Het beschermingsdossier werd opgemaakt door het agentschap Onroerend Erfgoed van de Vlaamse overheid en steunt op de cultuurhistorische en wetenschappelijke waarde van de site.

In de ondergrond van de kathedraaltuin bleven grote delen bewaard van het Nieuwerck, de geplande grootse uitbreiding van de kathedraal naar ontwerp van Domien De Waghemakere en Rombout Keldermans. De werken startten in 1521, vielen stil na de brand van 1533 en werden definitief opgegeven in 1537.

De resten van het zogenaamde Nieuwerck van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal bevinden zich tot op heden in de bodem van de tuin die bij de dekenij van de kerk hoort en is ook terug te vinden in de scheimuren met de omgevende bebouwing. Ter voorbereiding van het beschermingsdossier werd zowel literatuuronderzoek als een aantal boringen uitgevoerd, waaruit de aanwezigheid van de bouwkundige resten van het Nieuwerck bleken.

In het beschermingsbesluit worden volgende argumenten ten voordele van de bescherming als archeologische zone opgesomd:

• de goede bewaringstoestand van de structuurelementen van het Nieuwerck is duidelijk aangetoond en hebben een groot archeologisch potentieel;
• de verlaten bouwwerf en bouwplaats uit de 16de eeuw is als site op zich uniek en enig in Vlaanderen en geven de site een grote wetenschappelijke en cultuurhistorische waarde;
• de aangetroffen sporen van het Nieuwerck maar ook andere archeologische sporen in de bodem van voor de aanleg van het Nieuwerck en de aangrenzende sporen die in de kathedraal werden aangetroffen maken van deze zone een belangrijke archeologische en historische zone en dient aldus behouden te worden als een getuige enerzijds en met het oog op toekomstig onderzoek anderzijds;
• deze unieke site heeft het huidig uitzicht, de onmiddellijke omgeving, de bewoning en het stratenplan rond de kathedraal bepaald;
• de site van het Nieuwerck illustreert het interessante en onafscheidelijk samengaan van de disciplines archeologie, bouwkundig erfgoed en landschap in stedelijke context.

Een bescherming als archeologische zone heeft geen bevriezend karakter voor de actuele toestand. Het wil enerzijds de site als een archeologische reserve vrijwaren, maar voorziet bij eventuele werken die gepaard gaan met ingrepen in de bodem dat adequaat archeologisch onderzoek moet uitgevoerd worden. De kans dat in de beschermde zone ooit grootschalige werken worden uitgevoerd is echter miniem, gezien de erfgoedwaarde van de tuin van de dekenij en de ligging tegen de als monument beschermde kathedraal. De beschereming als archeologische zone dient dus eerder gezien te worden als een bewarende maatregel. Eerder werd ook de Antwerpse burchtzone (de omgeving van het Steen) als archeologische zone beschermd.

De beheersdoelstellingen voor het Nieuwerck die in het beschermingsdossier worden aangegeven gaan uit van een status quo van de site en stellen dat wijzigingen in de ondergrond moeten vermeden worden. Wanneer die wel gebeuren dienen ze deel uit te maken van een degelijk archeologisch onderzoek. Tegelijk wordt aanbevolen om de site bij een breder publiek beter bekend te maken.

De bescherming zorgt tegelijk voor een algemene sensibilisering voor de erfgoedwaarde van de site en van de Onze-Lieve-Vrouwekathedraal als uniek gotisch bouwwerk. Hierdoor draagt de bescherming ook bij tot de waardering en erkenning van deze belangrijke cultuurhistorische locatie. De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal is niet alleen één van de belangrijkste monumenten in Vlaanderen maar kreeg ook ruimere internationale waardering door de erkenning van de noordertoren als UNESCO-werelderfgoed binnen een reeks belforten. De archeologische bescherming zal het toeristisch belang van de site nog versterken. 

De dienst stadsontwikkeling/onroerend erfgoed/archeologie stelt op basis van bovenstaande argumentatie voor om de bescherming van het Nieuwerck als archeologische zone gunstig te adviseren.

In tegenstelling tot de gangbare procedure bij de bescherming van monumenten en van stads- of dorpsgezichten dient er geen openbaar onderzoek gevoerd te worden.

Er werd een ministerieel besluit houdende vaststelling van een ontwerp van lijst van een voor bescherming vatbare archeologische zone opgemaakt, overeenkomstig de bepalingen van het decreet van 30 juni 1993, houdende bescherming van het archeologisch patrimonium.