2014_CBS_01907 - Lichtplan Grote Markt en omgeving - Definitief ontwerp, biedingsleidraad - Goedkeuring

Op 27 juli 2012 gaf het college opdracht aan het studiebureel Stramien/Antico om de verlichting van het projectgebied Grote Markt en omgeving te herwerken volgens de principes van het goedgekeurde lichtplan.
De opdracht bestond erin om een concrete uitwerking voor te stellen aan de hand van concepten, nota’s en sfeerbeelden en uitwerking tot op niveau van armatuurtype en lichtbron. Een detailraming werd opgemaakt voor het geheel van de werken. Ook voor de straatverlichting werd een nieuw ontwerp gemaakt.  

Imea is als distributienetbeheerder aangesteld om de openbare verlichting binnen de stad op te nemen. Zowel voor de plaatsing van nieuwe openbare verlichting als het beheer van de openbare verlichting heeft Imea veel expertise opgebouwd.
De stad vroeg aan Imea om op basis van het ontwerp een biedingsleidraad (strategierapport) op te maken waarin alle aspecten van de projectverlichting worden besproken. Aan de hand daarvan zal Imea een aanbesteding organiseren voor de stad. Na aanbesteding maakt Imea de definitieve offerte aan de stad. De uitvoering van de werken zal door Imea worden gecoördineerd en opgevolgd door de ontwerper en de bedrijfseenheid stadsontwikkeling.

De bedrijfseenheid stadsontwikkeling stelt voor om het definitief ontwerp en de biedingsleidraad voor de Grote Markt en omgeving goed te keuren en de communicatie met bewoners en handelaars hierover op te starten

Bestaande toestand

De ontwerper van het algemeen lichtplan werd opdracht gegeven om het projectgebied Grote Markt, Suikerrui, Oude Koornmarkt, Kaasrui te voorzien van een gepaste nieuwe verlichting.

De bestaande toestand van de verlichting valt uiteen in 3 groepen verlichting.

1. Enerzijds is er de bestaande straatverlichting die doorheen de jaren uitgroeide tot een amalgaan van verschillende toestellen. Verlichting op palen en tegen de gevel, modern en oud, warm wit en koud wit licht wisselen elkaar af.  Enkel voor de straatverlichting worden in het projectgebied reeds 17 verschillende soorten armaturen geteld. Deze verlichting is volledig eigendom van de stad Antwerpen en wordt onderhouden door Imea.
2. Daarnaast is er verlichting die bijdraagt aan de sfeerverlichting. Hier wordt een verschil gemaakt tussen de verlichting in eigendom van de stad en de particuliere verlichting. De stadsverlichting die onder andere het stadhuis en de beelden bovenop de gildenhuizen uitlicht, zijn eigendom van en ten laste van de stad.
   Doorheen de jaren hebben verschillende particuliere Horeca-uitbaters hun gevels ook uitgelicht. Hiervoor werden verschillende soorten, kleuren, en technieken van licht toegepast. Er is hierbij geen rekening gehouden met de hiërarchiebepaling en de architecturale en monumentale kenmerken van de elementen in de omgeving.
3. Ten slotte is in het projectgebied verlichting toegepast die dienst doet als werklicht voor het opbouwen van evenementen. Deze armaturen zijn zeer opvallend aanwezig en bepalen mee het dagbeeld op de Grote Markt.

Het lichtplan als kader

Bij de toepassing van het lichtplan wordt de verlichting volgens verschillende lagen van het lichtplan opgebouwd.

1. De eerste laag  resulteert in de goede toepassing van de basisverlichting. Deze zorgt voor de verlichting die de straat voorziet van de nodige verlichting voor de gebruiker. Aangezien de volledige omgeving autovrij/autoluw werd gemaakt, is de verlichting afgestemd op de voetganger. Dat wil zeggen dat de lampen tussen de 4 en 5 meter hoogte worden geplaatst. 
2. De tweede laag geeft antwoord op de specifieke verlichting van de grote assen.
3. De derde laag is de sfeerlaag. Het is vooral deze verlichtingslaag die met aangepaste armaturen zorgt voor de verlichting van gevels.

Door toepassing van de hiërarchieregels wordt een coherent totaalbeeld opgebouwd.

Communicatie in relatie met het masterplan Grote Markt

Een belangrijke aanleiding om over te gaan tot een nieuw lichtontwerp voor het projectgebied is de herwaardering van het gehele projectgebied Grote Markt. Het lichtplan kan hiertoe bijdragen maar staat niet los van de andere noodzakelijke verbeteringen. De uitvoering van het voorliggend ontwerp vraagt op verschillende niveaus communicatie met de gebruiker, eigenaar, huurder en horeca. Er moet in detail over elke gevel worden onderhandeld met de privé-eigenaars. Deze onderhandelingen vragen een vakkundige begeleiding.

Ontwerpprincipes

Het projectgebied tekent zich af als een centrum met daaraan gekoppeld belangrijke zichtassen. Vooral in het nachtzicht is het belangrijk deze focus duidelijk te markeren. Het stadhuis en de kathedraal (niet opgenomen in deze opdracht) zijn in dit projectgebied zeer belangrijk.

Principes van geleiding en perspectief zijn de ontwerpdrager. De voetganger moet worden aangetrokken naar het focusgebied. Het is daarom belangrijk dat niet alle gevels van de zichtassen even sterk worden aangestraald. De verlichting van de gevels van het centrumgebied dienen daarentegen zoveel mogelijk de aantrekking naar het centrumgebied te ondersteunen.

Verbruik

In totaal zijn vandaag ongeveer 212 bestaande armaturen ingezet die een gezamenlijk verbruik hebben van 100.87mWh. Het aandeel voor de huidige sfeerverlichting is hiervan ongeveer 9.3mWh. De gemiddelde kostprijs van het verbruik voor de huidige verlichting bedraagt 0.2 EUR à 100.87kWh = ongeveer 20.000 EUR/jaar.

In het nieuwe project  worden ongeveer 1.300 nieuwe armaturen ingezet. Niettegenstaande de verhoging van het aantal armaturen is door het toepassen van LED-verlichting het gezamenlijk verbruik gedaald tot ongeveer 49mWh.
Het aandeel voor de nieuwe sfeerverlichting is daarin gestegen tot 18 mWh.
De jaarlijkse besparing op vlak van energieverbruik en dus ook CO2-emissie is meer dan de helft teruggedrongen (besparing energie ongeveer 10.000 EUR per jaar). Bijkomende dimming en aanpassing van schakeltijden kunnen hier nog bijkomende besparingen opleveren.

De investeringskost is evenwel veel hoger. De grootste besparing ligt op technisch vlak. Door de toepassing van een gepaste sturing en hedendaagse verlichtingstechniek van alle verlichting, kan bijkomende dimming en programmering bijdragen aan het energieverbruik. De toepassing van LED levert ook besparingen op in onderhoud. De langere levensduur bespaart op vlak van lampvernieuwing enerzijds en minder arbeidsuren anderzijds.

Lichtplan en relatie tot monumentenzorg

Verschillende gebouwen en het projectgebied zelf zijn beschermd als monument. Het is daarom noodzakelijk om voor de aanvang van de werken een machtiging aan te vragen bij het Agentschap Onroerend Erfgoed Antwerpen. Ter voorbereiding van de opmaak van het lichtplan Grote Markt werd een voorbespreking gehouden met de verantwoordelijke van het agentschap. Het agentschap drukte erop dat:

• de verlichting best een sober karakter zou hebben en geen afbreuk zou doen aan de bestaande architectuur;
• de toepassing van gekleurd licht draagt geen voorkeur tenzij voor speciale gelegenheden;
• de armaturen mogen niet opvallen in het dagbeeld van de gebouwen;
• de montage van de verlichting mag geen beschadigingen aan de gebouwen veroorzaken.

In het ontwerp werd daarom speciale aandacht gegeven aan de detaillering van de armaturen op de gevels.

Stadseigendom versus privé-eigendom

Het lichtontwerp van het projectgebied beschrijft een volledige aanpak. Zowel stadsgevels als particuliere gevels worden in het globaalbeeld opgenomen.

• Het college is bevoegd werken goed te keuren aan stadseigendom. Voor de eigendommen van AG VESPA volstaat het de afdeling onderhoud van AG VESPA in te lichten.
  Bij realisatie van het ontwerp kan een groot aandeel van de geselecteerde gevels die eigendom zijn van de stad, worden uitgelicht.
• Voor het verlichten van privé-gevels en privé-gevels waarop een erfdienstbaarheid rust, is evenwel toestemming van de verschillende eigenaars noodzakelijk. De toestemming gaat naast het uitlichten, ook over het uitvoeren van bekabelingswerken en het plaatsen van armaturen op de privé-gevel. Anderzijds is het van belang dat de eigenaars instaan voor het wegnemen van de bestaande armaturen. Die zijn vaak in strijd met het te bekomen totaalbeeld. 

De panden aan de Grote Markt hebben de grootste impact op het studiegebied. AG VESPA gaf hierover gedetailleerd advies.

• Grote Markt 9, 11, 13 en 15 zijn stadseigendom.
• Grote Markt 5, 16, 29 en 40 zijn eigendom van AG VESPA.

Op de gevel van volgende panden aan de Grote Markt rust een erfdienstbaarheid: 10, 12, 14,  18, 20, 22, 28, 30, 32/34, 42, 44 en 46. Die erfdienstbaarheid houdt in dat de eigenaars niets mogen wijzigen aan de gevels zonder uitdrukkelijke toelating van het college.

Alle andere geselecteerde particuliere gevels zijn ook belangrijk voor het totaalbeeld van de nieuw verlichtte Grote Markt. Na akkoord van elke particuliere eigenaar, kunnen de werken uitgevoerd worden. In functie van een goed beheer wordt beroep gedaan op de geldende publiekrechterlijke erfdienstbaarheid die ontstaat met het plaatsen van publieke verlichting. Voorafgaandelijk aan de plaatsing van de verlichting wordt een schriftelijk akkoord van de eigenaars opgevraagd.  Volgens artikel 78 van de politiecodex moeten evenwel de eigenaars zonder vergoeding op de buitenzijde van de gevels alle toebehoren van de openbare verlichting gedogen.

Toepassing techniek

Om de uitvoering van het ontwerp voor te bereiden, werd door Imea op basis van de gemaakte verlichtingsstudies van het ontwerp een biedingsleidraad (strategierapport) en aanbestedingsbundel opgemaakt. Het strategierapport van Imea behandelt onder andere de uitgangspunten en voorwaarden, de aankoopstrategie, de gunningscriteria en timing.  

In de aanbestedingsprocedure zal via selectiecriteria rekening worden gehouden met de technische voorstellen en de specifieke ervaring van de aannemer. De visuele kwaliteit van de verlichtingstoestellen wordt door een jury geëvalueerd.

Er wordt bij het ontwerp en de uitvoering maximaal rekening gehouden met de vernieuwing of herwerking van alle armaturen naar LED. De gevelverlichting van de Grote Markt en omgeving wordt voorzien van wit licht.

Uitvoering

Imea gaf tijdens de voorbesprekingen aan dat alle openbare verlichtingsleidingen moeten worden vervangen. Deze werken worden afgestemd met de verschillende lopende evenementen.

De stad kan door middel van een gefaseerde aanpak reeds werken uitvoeren aan de eigendommen van stad en AG VESPA en de gevels waar erfdienstbaarheden op rusten. Tegelijk worden de voorbereidingen gestart om de privé-eigenaars te overtuigen mee te werken in het project.

Investeringen

De investeringen nodig voor de realisatie van het volledige project worden opgedeeld in volgende kostenonderdelen:

• ontwerpkosten;
• installatiekosten;
• onderhoudkosten;
• energiekosten van de straatverlichting.

Raming

De raming van het totaalproject wordt opgedeeld in verschillende delen. Op basis van de fiches van elke aan te stralen gevel, werd een gedetailleerde raming opgemaakt. 

De totaalraming voor de realisatie van de verlichting van de Grote Markt bedraagt 1.500.000 EUR.

Politiecodex

Volgens artikel 78 van de politiecodex moeten eigenaars zonder vergoeding op de buitenzijde van de gevels alle toebehoren van de openbare verlichting gedogen.

“De eigenaars, de houders van een bouwrecht van gebouwen zijn ertoe gehouden, zonder de minste vergoeding, op de buitenzijde van de gevels, zelfs zo deze achter de rooilijn opgetrokken werden, het plaatsen te gedogen van alle voorwerpen en opschriften van openbaar nut zoals: straatnaamborden, aanduidingen der watermonden, huisnummers, toebehoren van de openbare verlichting, uurwerken, elekticiteitsdraden, verkeerstekens toeristische en culturele aanwijzingsborden, tramtrolleydraden, kabels voor gemeentelijke of intergemeentelijke signalisatie voor radio- en televisiedistributie, camera’s en andere voorwerpen en opschriften geplaatst door stedelijke diensten. Deze voorwerpen en opschriften mogen in geen enkele omstandigheid bedekt worden. Wanneer verbouwingswerken het tijdelijk wegnemen van voorwerpen en opschriften van openbaar nut nodig maken, zullen de eigenaars van gebouwen en houders van een bouwrecht met de stedelijke diensten en de betrokken vergunningverhoudende maatschappijen de nodige schikkingen treffen voor de uitvoering ervan.”