2013_DCBZL_00247 - Advies op herinschaling onbevaarbare waterlopen en grachten - Interne staatshervorming doorbraak 63 - Goedkeuring

Met het besluit van de gemeenteraad van 20 maart 2000 (jaarnummer 619), aangepast bij gemeenteraadsbesluit van 21 oktober 2002 (jaarnummer 2307), kregen de districten de bevoegdheid over het decentraal publiek domein, groenvoorziening en openbare werken. Het stadsbestuur is mee bevoegd voor alle werken afgesloten binnen convenanten met andere overheden. Het districtscollege heeft adviesbevoegdheid.

In april 2011 is door de Vlaamse regering het Witboek Interne Staatshervorming goedgekeurd. Een van de beginselen van het Witboek is het streven naar minder bestuurslagen per beleidssector. Doorbraak 63, betreffende waterbeleid en waterbeheer, stelt als doel de inschaling van de onbevaarbare waterlopen te herbekijken in samenspraak met de betrokkene besturen. Het Witboek stelt dat de band tussen bestuurlijk niveau (gewest, provincie, gemeente) en waterloopcategorie (1, 2 en 3) blijft, maar dat de overnamepunten kunnen verschuiven.

Sinds november 2011 leidt de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) het overleg met onder meer de Provincie Antwerpen, polderbesturen en gemeenten. In een brief van 4 december 2011 stelt de provincie zich bereid het beheer van derde categorie onbevaarbare waterlopen op zich te nemen. Voor Antwerpen betreft het de Pluimbeek in district Ekeren en de Dorpsbeek/Zoutebeek, Zuidhavenloop en een traject van de Afwateringsgracht, gelegen in district Berendrecht Zandvliet en Lillo. De herinschaling betreft de zate van de waterloop, inclusief alle aanverwante infrastructuur. Andere belangrijke aspecten van de hervorming omvatten het opwaarderen van private grachten naar 'stedelijke' grachten en het actualiseren van de Vlaamse Hydrografische Atlas. Trajecten van in onbruik geraakte waterlopen worden afgeschaft. Op 24 augustus 2012 nam het college kennis van de doorbraak 63 van het Witboek en de haalbaarheidsstudies. Het college keurde het voorstel van de provincie voor herklassering van de Dorpsbeek, Zuidhavenloop en Afwateringsgang principieel goed (jaarnummer 8835).

Minister Schauvliege legde op 21 december 2012 de gebundelde adviezen voor aan de Vlaamse regering en stelde een plan van aanpak voor. Dit omvat een draaiboek, dat onder meer voorschrijft hoe de provinciebesturen elke gemeente bezoeken om de hervorming verder uitwerken en aan de gemeenteraad voor te leggen. De provincie Antwerpen heeft op 28 mei 2013 met het bevoegd kabinet van publiek domein en de bedrijfseenheid stadsontwikkeling overleg gehad om in detail de betreffende waterlopen en grachten te bespreken.

De diensten stadsontwikkeling/beheer en onderhoud en stadsontwikkeling/ontwerp en uitvoering publieke ruimte zijn betrokken bij het overleg en adviseren gunstig. Het districtscollege van Berendrecht Zandvliet en Lillo wordt geïnformeerd en om advies gevraagd.

Het provinciebestuur verwacht een formalisatie van de afspraken en goedkeuring van de voorgestelde maatregelen door het college en gemeenteraad tegen eind 2013.

Het herklasseren van onbevaarbare waterlopen van de derde categorie naar de tweede categorie is aan te raden omwille van efficienter waterbeheer. Hiermee wordt de versnippering van waterbeheerders tegengegaan, wat ook voor bewoners meer duidelijkheid brengt. Met de herinschaling naar tweede categorie doet de stad afstand van de verantwoordelijkheid voor beheer en onderhoud van de waterlopen, alsmede eigendomsrechten van de bedding (inclusief de infrastructuur en aanhorigheden). Betreffende waterlopen in poldergebieden ligt het beheer van zowel derde als tweede categorie bij het polderbestuur. Het polderbestuur ontvangt een vergoeding van de onderhoudskosten vanuit de gemeente (in geval derde categorie) of provincie (in geval tweede categorie).

De derde categorie onbevaarbare waterlopen in Antwerpen die in aanmerking komen voor herinschaling naar de tweede categorie zijn Pluimbeek (Ekeren), Zuidhavenloop (inclusief de bestaande pompinfrastructuur gelegen aan Noordland), een traject van de Afwateringsgracht (tracé tussen Oudebroeksestraat en Antwerpsebaan) en Dorpsbeek/Zoutebeek (inclusief de overwelving in het Reigersbos). Bestaande constructies van belang voor de afwatering, zoals beschoeiingen, inbuizingen, overwelvingen, roosters, stuwen en dammen maken integraal onderdeel uit van de waterloop en worden mee overgedragen aan de waterbeheerder. Het pompgebouw Noordland is eigendom van de stad en staat op een perceel van de stad. Provincie Antwerpen is bereid het pompgebouw, inclusief alle aanhorigheden en de grond van de stad over te nemen.

Afspraken met Provincie Antwerpen - Dienst Waterbeleid

De provincie streeft als waterbeheerder de doelen na zoals beschreven in het Decreet Integraal Waterbeheer. Ze neemt als nieuwe beheerder alle lasten met betrekking tot beheer en onderhoud van de overgenomen waterlopen en infrastructuur op zich. Net zoals bij de bestaande tweede categorie onbevaarbare waterlopen dienen vragen, meldingen en klachten over de geherklasseerde waterlopen gericht te worden aan de provincie. De volgende afspraken worden gemaakt met de Dienst Waterbeleid van de Provincie Antwerpen en gelden voor al de onbevaarbare waterlopen van de tweede categorie op grondgebied van stad Antwerpen: 

1. de dienst Waterbeleid van de Provincie Antwerpen staat in voor degelijk beheer en onderhoud van de onbevaarbare waterlopen van de tweede categorie op grondgebied van stad Antwerpen, volgens de richtlijnen van het Decreet Integraal Waterbeheer en de code van goede praktijk van beheer van waterlopen. Zo treft ze al de mogelijke voorzieningen om wateroverlast vanuit de waterlopen voor aangelanden te vermijden;
2. gerelateerde infrastructuur op de waterlopen, zoals inbuizingen, roosters, pompen, oeververstevigingen, en andere aanhorigheden, vormen een integraal onderdeel van de waterloop en worden onderhouden door de waterbeheerder;
3. bij geplande werken aan de waterlopen door of namens de provincie informeert zij minstens 4 weken op voorhand schriftelijk de stad, districtsbesturen en betrokken aangelanden met een duidelijke beschrijving van de aard, verwachte duur der werken en mogelijke hinder;
4. vragen, klachten en meldingen over tweede categorie onbevaarbare waterlopen dienen bezorgd te worden aan de dienst Waterbeleid van de provincie. Zij staat in voor registratie, opvolging en afhandeling van de melding, klacht of vraag. Indien het een urgente of kritische waterbeheerstaak betreft, zoals een dreigende overstroming ten gevolge van een verstopping, wordt deze onmiddellijk en uiterlijk binnen 24 uur opgevolgd en verholpen. Klachten, meldingen of vragen die van mindere urgente aard zijn, worden binnen 10 werkdagen opgevolgd en afgehandeld;
5. minstens een maal per jaar vind een overleg plaats tussen provincie en betrokken stadsdiensten om het beheer te bespreken. Indien noodzakelijk kan direct een overleg bijeengeroepen worden. 

Het provinciebestuur dient zich nog schriftelijk akkoord te verklaren.

De interne staatshervorming - doorbraak 63 - schrijft naast de herinschaling van derde categorie onbevaarbare waterlopen naar tweede categorie nog de volgende maatregelen voor:

• geklasseerde waterlopen zonder functie te deklasseren;
• niet- en oud geklasseerde waterlopen aan te duiden als een gracht in de atlas;
• waterlopen van de Oude Atlas uit 1877 die niet langer bestaan administratief af te schaffen;
• niet geklasseerde waterlopen die niet langer bestaan te schrappen;
• private perceelsgrachten tot grachten met een statuut van 'algemeen belang' te herklasseren. Het statuut 'private grachten van algemeen belang' bestaat momenteel niet, maar dient nog ingevoerd te worden via het wijzigingsdecreet op de wet onbevaarbare waterlopen. Deze grachten worden ook wel omschreven met 'light statuut'.

Een toonaangevende maatregel die doorbraak 63 mogelijk maakt, is het opwaarderen van oud geklasseerde waterlopen of (baan-)grachten tot het statuut van 'gracht'. (Oud geklasseerde waterlopen zijn grachten die in de atlas uit 1877 waren opgenomen, maar niet langer in de atlas van 1950.) Het is daarmee nog geen onbevaarbare waterloop, maar door het statuut als gracht wordt de verantwoordelijkheid voor het beheer duidelijk beschreven; bij baangrachten de wegbeheerder (of rioolbeheerder) of aangelanden. De brede gracht langs de westzijde van de Zoutestraat in district Berendrecht, ook wel bekend als de Zoutenstraatbeek of kortweg Zoutebeek, is zo'n oud geklasseerde waterloop met belangrijke functie die momenteel geen officieel statuut heeft. De Zoutenstraatbeek verbindt de Dorpsbeek met het pompstation Noordland via de gracht langs de Derdeweg en het fietspad achter de gemeentedijk. Ze heeft een belangrijke functie in de afwatering van de Dorpsbeek op momenten dat de afwatering via het Reigersbos naar pompstation Rode Weel niet optimaal functioneel is. Vanwege deze functie wordt het traject tussen Dorpsbeek en wachtbekken van het pompstation Noordland opgewaardeerd tot statuut 'gracht'.

De betreffende waterlopen en grachten staan beschreven in bijlage. Het is de verwachting dat in november het provinciebestuur zich schriftelijk akkoord verklaard met deze afspraken.

De dienst stadsontwikkeling/ontwerp en uitvoering publieke ruimte adviseert gunstig op de herinschaling van de Zuidhavenloop, Dorpsbeek, Zoutebeek, Afwateringsgracht, Pluimbeek en de genoemde overige maatregelen in het kader van doorbraak 63 en legt de afspraken met de provincie ter goedkeuring voor aan het college en gemeenteraad. De bedrijfseenheid stadsontwikkeling stelt aan het districtscollege voor de herinschaling en pakket aan maatregelen in het kader van doorbraak 63 gunstig te adviseren.

Het decreet betreffende het integraal waterbeleid van 18 juli 2003, artikel 31, is van toepassing.

De provincieraad, gemeenteraad en de besturen van de betrokken polders en wateringen dienen de afspraken goed te keuren. De provincie Antwerpen bundelt deze beslissingen en maakt ze over aan de VMM waarna deze bezorgd worden aan de minister.

In een eerste fase zal de Vlaamse regering voorgesteld worden de overdrachten binnen eerste, tweede en derde categorie goed te keuren. Hierna organiseert de Provincie Antwerpen openbare onderzoeken met betrekking tot de afschaffing en klasseringen van niet- en oud geklasseerde waterlopen. Op basis van de resultaten van deze openbare onderzoeken zal de deputatie nieuwe punten van oorsprong vastleggen en tot een klassering beslissen voor de nieuwe trajecten. De effectieve overdracht van de waterlopen wordt op 1 juni 2014 verwacht.