2013_CBS_04119 - Bestek GAC/2013/1780 (PO/14709171.04.05) - Sint-Pauluskerk, Calvarieberg. Aanvullend onderzoek. Procedure en gunning - Goedkeuring

De uitgave wordt geraamd op 58 400,00 EUR, 15% herzieningen inbegrepen.

De bestelbon zal opgemaakt worden na ontvangst van de voorlopige belofte van subsidie van de hogere overheid.

Artikel 57 § 3, 4° van het Gemeentedecreet van 15 juli 2005 stelt dat het college bevoegd is voor het voeren van de gunningsprocedure, de gunning en de uitvoering van overheidsopdrachten.

Feiten en context

Op 5 juni 1990 keurde de Gemeenteraad de overeenkomst tussen de stad Antwerpen en architect R. Steenmeijer goed voor de binnenrestauratie van de Sint-Pauluskerk, inbegrepen het orgel en de Calvarieberg alsook de nodige constructieve werken en alle problemen die zich hierbij kunnen stellen.
De monumentale Calvarieberg van de Sint-Pauluskerk, bestaande uit 63 levensgrote beelden en 9 bas-reliëfs is uniek in zijn genre. Het ontwerp dateert van 1697 en de uitvoering vond plaats tussen 1734-1747.

Alle beelden, uitgevoerd in Bentheimer zandsteen, zullen deel uit maken van deze studie.
De vraag van Onroerend Erfgoed Vlaanderen is om een reeds bestaande studie (Studiebureau L. De Clercq, 2008) uit te breiden teneinde, in functie van de vastgelegde reinigingsgraad, te komen tot een aangepaste en verantwoorde conservatie-restauratiebehandeling.

Voor de aankoop van aanvullend onderzoek voor de Calvarieberg Sint-Pauluskerk, werd een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking GAC/2013/1780 (PO/14709171.04.05) uitgeschreven. KIK (Koninklijk instituut voor het kunst patrimonium), federaal wetenschapsbeleid, Jubelpark 1 te 1000 Brussel diende op 1 oktober 2012 een offerte in.

De offerte werd door de gemeenschappelijke aankoopcentrale administratief nagezien. De offerte van de inschrijver werd regelmatig bevonden.

Situatieschets en omschrijving van het onderzoek

In 2008 werd door Studiebureau L. De Clercq een vooronderzoek uitgevoerd getiteld, “Vooronderzoek Calvarie. Sint Pauluskerk Antwerpen, restauratie fase 8, deel 2: Bijgebouwen, zijportalen en Calvarieberg. Deel 2 : Conservatie en consolidatie van sculptuur”.

In dit onderzoek wordt een overzicht gegeven van de conserveringstoestand en het schadebeeld van de 66 beelden van de Calvarieberg. De conserveringstoestand is in hoofdzaak opgemaakt op basis van een visuele inspectie. Het verslag omvat echter weinig resultaten van materiaal-technisch onderzoek. In de conclusie van het onderzoek wordt verder ingegaan op de restauratiegeschiedenis van de beelden en ook op de algemene verweringsverschijnselen. Verder worden er ook de resultaten van een test met laserreiniging beschreven en worden er suggesties gegeven voor een chemische reiniging met behulp van een pasta. De verlijming van losse delen, het aanvullen van lacunes en het aanbrengen van een hydrofuge komen ook beknopt aan bod.

Het doel van het voorgestelde verdergezet onderzoek is om voorgaande studie uit te breiden teneinde, in functie van de vastgelegde reinigingsgraad, te komen tot een aangepaste en verantwoorde conservatie-restauratiebehandeling.
Het onderzoek wordt ingedeeld in drie fasen die uiteindelijk beogen aangewezen restauratiemodaliteiten te definiëren:

Alle beelden maken deel uit van deze studie. 

Motivatie voor het toevertrouwen van deze opdracht aan het KIK

1. Het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) werd opgericht in 1948. Het is een federale wetenschappelijke instelling die instaat voor de studie, de bewaring en de valorisatie van het Belgisch kunstpatrimonium. Drie departementen verenigen kunsthistorici, chemici, fysici, restaurateurs en fotografen die samenwerken om kunstwerken vanuit verschillende invalshoeken op een interdisciplinaire wijze te onderzoeken. Dankzij de interdisciplinariteit van het KIK is deze instelling bijgevolg de aangewezen partner om het onderzoek van de Calvarieberg uit te voeren.

2. Naast het uitvoeren van wetenschappelijk onderlegde conservatie- en restauratiebehandelingen, geeft het atelier voor Steensculptuur advies en volgt ze restauratiewerven op zowel van stenen objecten als van objecten in steenachtige materialen in het interieur en het exterieur. Doorheen de jaren heeft het atelier een diepgaande kennis en expertise opgebouwd waarvan verscheidene onderzoeksrapporten getuigen.
Het Atelier voor Conservatie en Restauratie van Steensculptuur heeft reeds veel ervaring met voorstudies voor verscheidene grote projecten met betrekking tot monumenten in het exterieur:

• Vroeg-gotisch portaal van de Sint-Niklaaskerk te Veurne
• Het portaal van de Citerne bij de Sint-Walburgakerk te Veurne
• De momenteel lopende materiaal-technische studie voor de Romaanse portalen (Porte Mantile en Porte du Capitole) van de Kathedraal van Doornik.

Judy De Roy (atelierverantwoordelijke steensculptuur) behaalde het Diploma Meester in de Conservatie en restauratie aan de Hogeschool Antwerpen in 2001 en is sinds dan werkzaam op het KIK in het Atelier Steensculptuur. Ze heeft een uitgebreide ervaring binnen het vakgebied van steenrestauratie en dit zowel wat de praktische uitvoering als de studie betreft. Ze is lid van de beroepsvereniging van Conservators-Restaurateurs (BRK-APROA).

Camille De Clercq behaalde het Diploma Meester in de Conservatie en restauratie aan de Hogeschool Antwerpen en is sinds 2001 werkzaam op het KIK. Ze heeft een grote ervaring in de restauratie en is gespecialiseerd in het materiaal-technisch onderzoek van gepolychromeerd beeldhouwwerk. Ze is lid van de beroepsvereniging van Conservators-Restaurateurs (BRK-APROA) waarin ze gedurende 4 jaar zetelde in de Raad van bestuur.

Lieselote Hoornaert werkt sedert het behalen van het diploma Meester in de Conservatie en restauratie aan de Hogeschool Antwerpen in 2006 op het KIK waar ze gedurende vier jaar atelierverantwoordelijke was. Ze beschikt over een grote kennis binnen het vakgebied van steenrestauratie en was voor verscheidene grote studies verantwoordelijk. Het atelier steensculptuur werkt volgens de ethische code van E.C.C.O. (European Confederation of Conservator-Restorers' Organizations), gebundeld in de E.C.C.O. Professional Guidelines. Verder is het atelier de initiatiefnemer en organisator van de Nederlandse vertaling van “Illustrated glossary on stone deterioration patterns” van ICOMOS-ISCS onder leiding van Lieselote Hoornaert.

3. Binnen het departement Laboratoria stelt de cel Monumenten een diagnose van de conserveringstoestand en schadefenomenen van monumentale constructies. Ze voert ook materiaal-technisch onderzoek uit van steenachtige materialen met als doel het verlenen van conservatie- en restauratieadvies.

Binnen België kan het KIK zich als enige expert noemen met een ruime kennis en ervaring op het vlak van materiaal technisch onderzoek van bouwmaterialen, het gedrag van zoutbelaste materialen gelinkt aan conserverende interventies en de identificatie en in situ bepaling van toepassingsmodaliteiten van behandelingsproducten gebruikt voor de conservatie en restauratie van onroerend erfgoed.

Lijst met voornaamste gerealiseerde of lopende projecten in relatie tot het onderzoek – publicaties:

• Brussel, Paleis Stoclet (technisch vooronderzoek ter bepaling van een conserverende behandeling van marmeren panelen, 2008-2011)
  Uitvoering: KIK-WTCB. Coördinatie: KIK
• Zichem, Maagdentoren (technisch vooronderzoek ter bepaling van aangewezen restauratie-concepten van het metselwerk in ijzerzandsteen, en navolgend onderzoek ter optimalisatie van een geschikte herstelmortel (2008-2010). Uitvoering: KIK-WTCB-BGD-UGent. Coördinatie: KIK
• Antwerpen, Rubenshuis, Bouwtechnisch en bouwhistorisch onderzoek van portiek en tuinpaviljoen” (2009-2010)

Uitvoering: KIK-TNO Delft , Technische Universiteit Delft en Lode De Clercq. Coördinatie: KIK

• Oudergem, Ijskelders (risk-assessment ten gevolge van zoutcontaminatie baksteenmetselwerk, monitoring klimaat, 2008-2013) . Uitvoering: KIK
• Antwerpen, Vleeshuis: materiaal-technische onderzoek van de buitenschil (2010-2011). Uitvoering: KIK-BGD
• Coudenberg, materiaal-technisch onderzoek en risico analyse conservatie bouwmaterialen (2010-2011). Uitvoering: KIK
• Portico, Towards Future-proof historic cities, Interreg Project, materiaal-technisch onderzoek en risk-assessment ten gevolge van zoutcontaminatie van diverse archeologische sites (Mikweh (Keulen, D), Domplein (Utrecht, NL), archeologische sites te Aarlen) (2008-2013). Uitvoering: KIK
• Tervuren, KMMA, Materiaal-technisch vooronderzoek van de buitenschil (2011-2012. Uitvoering: KIK-BGD. Coördinatie: KIK
• Onderzoek naar de geologische en materiaal-technische kenmerken van de Diestiaan ijzerzandsteen met als doel de inzet ervan in de restauraties van historische gebouwen (2012-mei 2013). Uitvoering: KIK-WTCB. Coördinatie: KIK

Dr. Hilde De Clercq behaalde het diploma van doctor in de scheikunde, afdeling Polymeerchemie, aan de Universiteit Gent (1994). Sinds 1994 is zij werkzaam als onderzoekster binnen de cel “Monumenten”. Sinds december 2006 is zij benoemd als Hoofd van het Departement Laboratoria van het KIK.

Zij heeft brede ervaring met zowel onderzoek als praktisch advies op restauratiegebied in België en is lid en actief als expert binnen diverse werkgroepen van de normalisatie commissie CENTC 346 Conservatie/restauratie van cultureel erfgoed en actief als bestuurslid binnen WTA-Nederland Vlaanderen. Daarnaast is zij lid van het “Permanent Scientific Stone Committee” en vast lid van de editiegroep van het vaktijdschrift “International Journal for the Restoration of Buildings and Monuments”.

Laurent Fontaine behaalde zijn Master Master’s degree in de geologie (met grote onderscheiding) aan de ULB (Université Libre de Bruxelles) te Brussel. Sinds 2010 is hij werkzaam in het KIK waar hij inmiddels vaardigheden heeft opgebouwd in het identificeren van diverse natuursteensoorten, de samenstelling en de opbouw van historische mortels en pleisters en de bepaling van de verweringsgraad en -diepte van bouwmaterialen aan de hand van DRMS-hardheidsprofielen en controle in situ  van de consoliderende proefbehandelingen.

Ir. Roald Hayen studeerde in 1997 af als burgerlijk bouwkundig ingenieur aan de K.U. Leuven, departement Bouwkunde. Aansluitend volgde hij de opleiding tot master in Conservation of Historic Towns and Buildings aan het Raymond Lemaire Centre van de K.U. Leuven. Vervolgens was hij als onderzoeker verbonden aan het departement Bouwkunde op het Europees project ‘Pointing’, gericht op de schade-analyse en het herstel van voegwerk in historische gebouwen. Nadien werkte hij als commercieel-technisch verantwoordelijke voor een internationaal verdeler van kalkmortels en minerale verven. Sinds november 2008 is hij verbonden aan het KIK, departement laboratoria.
Hij heeft een brede ervaring met zowel onderzoek als praktisch advies op het vlak van restauratie. Zijn onderzoekdomeinen beslaan in hoofdzaak de karakteristieke van (historische) mortels, de fysische en chemische gedragingen van metselwerkstructuren en het bouwfysisch gedrag van monumenten. Hij is lid van de RILEM TC Repair Mortars. Momenteel rondt hij zijn doctoraat af met betrekking tot de stabiliteit en het mechanisch gedrag van metselwerkstructuren.
Naast talrijke kleinere projecten gerealiseerd in het kader van diverse dienstverlenende activiteiten.

Het laboratorium van het KIK heeft meegewerkt aan volgende EU-projecten:

• Evaluation of the performance of surface treatments for the conservation of historic brick masonry structures (Surface treatments);
• Salt compatibility of surface treatments (SCOST).

4. In het KIK zijn specialisten aanwezig die beschikken over de meest geavanceerde technische uitrusting om scheikundige analyses uit te voeren. Het feit dat ze samen met de conservators en restaurateurs in één gebouw werken maakt een intense interdisciplinaire samenwerking mogelijk die het onderzoek ten goede komt. Hieronder worden enkele van deze methoden en hun aandeel in het onderzoek toegelicht:

a. Petrografische analyse van de steensoorten
b. Ter ondersteuning van de polychromiestudie zullen er een aantal stalen aan de hand van optische microscopie en voorts zal de aard van de anorganische pigmenten onderzocht door raster elektronenmicroscopie, gekoppeld aan energiedispersieve X-stralendetectie (SEM-EDX) eventueel aangevuld met μ-Ramanspectroscopie geanalyseerd worden.
c. Een grondige technische studie met loupebril kan bijkomende informatie aanreiken op het gebied van de bewaringstoestand van de steen.
d. Er zal gezocht worden naar de oorzaken van de meer complexe schadefenomenen: afschilfering van de steen, barsten, zwarte korsten, verpoedering en zoutcontaminatie.
Volgende aspecten zullen hierbij worden onderzocht:

• Microscopisch onderzoek naar de aard en diepte van de oppervlaktevervuiling aan de hand van SEM-onderzoek op een ingebed monster
• De graad van mechanische oppervlakteverwering, bepaald aan de hand van hardheidsprofielen bekomen aan de hand van in-situ metingen met het DRMS (Drilling Resistance Measurement System)
• Analyse van het water absorberend gedrag aan de hand van in-situ waterabsorptiemetingen met de Karsten pijp.
• Analyse van de poriënstructuur van de diverse dragers (natuursteen) aan de hand van kwikporosimetrie (Hg porosimetrie, Micrometics).
• Onderzoek naar de zoutbelasting (aard van de zouten en verdeling) in de ondergrond (Ionenchromatografie, IC, Metrohm).

5. Het team kan tevens steunen op historisch fotomateriaal dat aanwezig is in het Departement Documentatie dat ook in staat voor het fotografisch documenteren van het onderzoek. Het is de bedoeling de resultaten van het onderzoek in de vorm van wetenschappelijke artikels te bundelen en te publiceren ten behoeve van de gemeenschap van erfgoedbeheerders en van professionelen in de conservatie en in het onderzoek van monumenten.

6. Voor elk belangrijk project wordt binnen het KIK een wetenschappelijke begeleidingscommissie samengesteld waarin naast de specialisten van de instelling ook onderzoekers van buiten de instelling zitting hebben.

Het aanvullend vooronderzoek wordt geraamd op 50 783,00 EUR exclusief btw. Het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium is niet btw-plichtig.

Aanvraag onderzoekpremie (restauratiepremie)

De Vlaamse overheid stimuleert het vooronderzoek bij restauraties. Een goed onderbouwd dossier kan immers de kans op verrassingen tijdens de werken beperken. Ten behoeve van de opmaak van het restauratiedossier van de beelden van de Calvarieberg zijn, zoals blijkt uit het onderzoek in 2008, verschillende specifieke materiaal-technische onderzoeken noodzakelijk om verkeerde behandelingen te voorkomen en om de eigenheid van deze beelden te vrijwaren. Om deze reden wordt er een onderzoekpremie (van 80%) aangevraagd aan de minister.

DEEL I: GUNNINGSWIJZE

In toepassing van artikel 17, paragraaf 2 ten 1°f van de wet van 24 december 1993, zal deze opdracht van diensten gegund worden volgens de onderhandelingsprocedure, omdat deze diensten omwille van hun technische of artistieke specificiteit slechts aan één bepaalde dienstverlener kunnen toevertrouwd worden.