2012_CBS_10434 - Eilandje. Wijk aan het water - Sociaal-ruimtelijke visie voor het Eilandje - Goedkeuring

Het bestaande planningskader omvat volgende zaken:

Het stadsvernieuwingsproces op het Eilandje is reeds geruime tijd bezig. In de jaren negentig van de vorige eeuw werden eerste ideeën geformuleerd voor een nieuwe toekomst voor de oude stadshavens van Antwerpen. Het Masterplan voor het Eilandje verkreeg pas financieel en politiek draagvlak in 2000. Meteen werden speerpuntprojecten zoals de jachthaven Willemdok, de restauratie van het Sint-Felixpakhuis en een architectuurwedstrijd voor het MAS opgestart.  Een ruim stedenbouwkundig plannenkader werd opgemaakt met beeldkwaliteitplannen voor architectuur, buitenruimte, groen en water én een ruimtelijk uitvoeringsplan voor het Eilandje.

De eerste steenlegging van het MAS in 2006 hernieuwde het geloof in de stadsvernieuwing op het Eilandje. De feestelijke opening van het museum in 2011 herdoopte de Oude Dokken definitief tot een bruisend stukje stadscentrum.

Het plannenkader voor het Eilandje is diverse keren bijgestuurd waarbij een sociale mix en duurzame ontwikkeling stapje voor stapje werden geïncorporeerd in de stadsvernieuwing.

In 2009 ontving de stad Antwerpen een subsidie van het stadsvernieuwingsfonds van de Vlaamse overheid voor de maatschappelijke ontwikkeling van het Eilandje, in het bijzonder de Culturele as en Londen-Amsterdamstraat.  De jury van het stadsvernieuwingsfonds benadrukte dat de subsidie ingezet moest worden voor de maatschappelijke ontwikkeling van het Eilandje en het cultureel opladen van de projecten langs de assen waarrond het project is opgebouwd (de verbindende culturele as en de as London-Amsterdamstraat). Ze benadrukte het belang van de nodige sociale begeleiding van het stadsvernieuwingsproject en het verbinden van het gebied met andere stadsdelen.   

Aanvullend op de ruimtelijke plannen en richtlijnen werd bijgevolg in 2012 een sociaal-ruimtelijke visie ontwikkeld om de ruimtelijke en de maatschappelijke veranderingen te verbinden, dit met oog voor het economische potentieel. De sociaal-ruimtelijke visienota omvat een hoofdstuk context met een terugblik op de stadsvernieuwing op het Eilandje tot nu toe. Een hoofdstuk waarin het gebruik van het Eilandje geanalyseerd wordt en een hoofdstuk visie en strategiëen voor een sociaal-ruimtelijk beleid in de toekomst.

De visie zal ook worden terug gekoppeld aan het stadsvernieuwingsfonds bij de eerstvolgende rapportering.

Hieronder volgt een zeer beknopte samenvatting van de nota:

Als mensen gevraagd wordt spontaan te benoemen hoe men de wijk ziet, wordt het Eilandje geassocieerd met het MAS en de kaderanden rond de Oude Dokken. Een gebied dat voor de gebruiker veel kleiner is dan voor de planner. Montevideo is ongekend en onbemind en de Cadixwijk wordt vermeld omwille van zijn specifiek functies: de kunstencampus van SISA, TNA en het kot voor de dokwerkers. De Cadixwijk wordt om die reden veel drukker gebruikt tijdens de week dan in het weekend. De verbindingen naar het centrum, de haven en het noorden van de stad worden niet automatisch gemaakt door de gebruikers. De mentale afstand naar Park Spoor Noord toe is bijvoorbeeld heel groot.

Zowel passantenbevraging als diepte-interviews in 2011 en 2012 bevestigen het profiel van bewoners zoals dat uit GIS-gegevens komt: oudere mensen, alleenstaand of samenwonend zonder kinderen met een hoger gezinsinkomen en in grote mate werkzaam in de stad of op het Eilandje zelf. Een meerderheid van bewoners woont er minder dan vijf jaar maar zij die er komen wonen doen dat bewust en kiezen bewust voor een appartement. De woontevredenheid is sterk verbonden met een goede beleving van de wijk waarin het ruimtegevoel cruciaal is. Winkels en voorzieningen worden als een tekort ervaren en 65% van de bewoners geeft aan dat er weinig contact is met de buren maar een meerderheid geeft ook aan dit niet belangrijk te vinden.

Zowel bewoners als gebruikers en ondernemers kijken met een positieve blik naar de toekomst van het Eilandje.

Een sociaal-ruimtelijke visie en strategie
In de toekomst moet het Eilandje de stad aan het water zijn voor iedereen. Een nieuw stadsdeel waar je verschillende sferen kan opzoeken en waar de stroom van veranderingen die met de droom van ‘stad aan de stroom’ in gang werd gezet, nog jaren verder kabbelt. De stadsvernieuwing zal nog lang vorm krijgen en wil zich richten op het harmonisch samenkomen van mensen met verschillende achtergrond en bestemming op het Eilandje.

De hoekstenen voor de ontwikkelingen op het Eilandje zijn de volgende:

1. het Eilandje van de toekomst is één stadsdeel, een scharnier tussen stad en haven waar de beleving van het water troef en trekpleister is;
2. het Eilandje van de toekomst is een stadsdeel met verschillende sferen op de verschillende eilanddelen die er deel van uitmaken;
3. de veranderingen zijn langdurig en langzaam waardoor er ruimte is voor koersveranderingen;
4. het Eilandje kent bewoners, bezoekers, ondernemers en gebruikers met een uiteenlopend profiel;
5. verwevenheid van wonen, werken, vrijetijdsbesteding dragen bij tot het bruisende karakter van het Eilandje, net zoals de nabijheid van de haven en daaraan verbonden activiteiten. 

Om nieuwe bewoners aan te trekken, sociaal weefsel te creëren waarin bestaande en nieuwe bewoners zich thuis voelen en om de ruimtelijke veranderingen te verbinden met de sociale veranderingen worden volgende strategiëen voorgelegd:

1. aanleggen van kwalitatief publiek domein. Het water is dé troef van het Eilandje, positioneert deze plek tussen stad en haven en met nieuw aangelegde straten en pleinen, houten pontons en dokranden moet de stad deze troef ten volle benutten;
2. fysieke en mentale verbindingen realiseren om het Eilandje te verankeren en te verbinden met de stad én de haven. Fietspaden, parkbrug, verbindingen over het water, het museumaanbod, het maritieme erfgoed kunnen daar een rol in spelen;
3. om wonen aan het water voor een diverse groep mensen mogelijk te maken is het nodig alternatieve woonvormen aan te bieden die ook gezinnen en kinderen kunnen aantrekken;
4. daar moeten ook de nodige woonondersteunende voorzieningen aan gekoppeld worden. Niet enkel op maat van nieuwe bewoners maar ook op het ritme waarin deze instromen. Dit is cruciaal om de tevredenheid van de bewoners te bestendigen;
5. de realisatie van de cultuur-historische stapstenen is noodzakelijk om mensen hun pad te verleggen doorheen het Eilandje.  De culturele as is een belangrijk verbindend element;
6. het verder stimuleren van kleinschalige verweving en het verankeren van economische en recreatieve activiteiten naast de opwaardering van de woonfunctie.  Horeca, detailhandel en havengerelateerde bedrijvigheid ook in de vorm van sociale economie verdienen bijzondere aandacht. Zij vormen samen de spil van de verbinding met het water en de haven en dragen in geval van een goed evenwicht met wonen en beleving bij tot het bruisende karakter van deze plek;
7. blijven gebruik maken van de publieke ruimte en het water voor tijdelijke invullingen als onderdeel van het langzame stadsontwikkelingsproces;
8. mensen blijven informeren over de veranderingen met nieuwsbrieven - een instrument dat zichzelf reeds bewezen heeft.  Een ‘stedelijke antenne’ in de wijk opzetten die als infopunt en ontmoetingsplek een belangrijke hefboom kan zijn voor draagvlak en ontmoeting;
9. wervende evenementen en samenlevingsopbouw op maat blijven organiseren om het samen leven een duwtje in de rug te geven. Zoeken naar het evenwicht tussen sturen zonder daarbij een overaanbod te creëren is belangrijk. Sport, een sociaal-artistiek project zijn mogelijke concrete instrumenten.  Ontmoeting kan ook gestimuleerd worden door buurtactiviteiten te ondersteunen of op te zetten maar moet vooral ook tijd krijgen om vanzelf plaats te vinden;
10. ten slotte moeten de veranderingen in socio-demografische gegevens en de beleving van de ruimte ook in de toekomst opgevolgd worden om de plannen  eventueel bij te sturen op basis van voortschrijdende inzichten en nieuwe behoeften. Anderzijds wordt zo de vinger aan de pols gehouden in hoeverre de gestelde ambities in bijvoorbeeld woningenmix, vergroening… werden gehaald en/of er nog een tandje bij gestoken moet worden.

Het Eilandje is met de jaren uitgegroeid tot een succesverhaal. Naast de vele infrastructurele ingrepen en gerealiseerde gebouwen is het evenwel belangrijk om als stad te bewaken dat het een wijk blijft die voor een breed spectrum aan mensen toegankelijk is en blijft. Alleen op die manier kan de koers worden aangehouden naar een bruisende stadswijk aan het water !