2012_CBS_08739 - Mechelsesteenweg 216 en Harmoniestraat 23, Antwerpen - Restauratie en herbestemming van zaal Harmonie, uitbreiding met onthaalgebouw en logistieke verbindingsgang - Restauratie en herbestemming van oranjerie tot lichte horeca - Aanvraag tot een stedenbouwkundige vergunning - Goedkeuring

Artikel 57 § 3, 13° van het Gemeentedecreet (15 juli 2005): het college van burgemeester en schepenen is bevoegd voor beslissingen die aan het advies, de machtiging of de goedkeuring van een toezichthoudende overheid onderworpen zijn.

Zaal Harmonie en het aangrenzende Harmoniepark bevinden zich in de 19de eeuwse gordel van Antwerpen. Gelegen aan het Albertpark is het omsloten door enkele belangrijke invalswegen. De zaal werd in 1846 opgericht als zomerlokaal om concerten en festiviteiten te kunnen organiseren voor de concertvereniging in Antwerpen, maar ook als verblijfplek en ontmoetingsplek voor leden van de Société. Belangrijk vertrekpunt was het ensemble van een zaal in een park, om een eigen buitenruimte ter beschikking te hebben voor festiviteiten en als gecultiveerde terugtrekplek in de zomer. De zaal was daarom opgezet als een onderdeel van het park met een zeer sterke binnen-buiten relatie. Zelfs na de verbouwing in 1890 vormt de vloeiende overgang van binnen naar buiten de basis randvoorwaarde voor de uitbreiding. Het plein voor de zaal wordt als het ware als verlenging van de zaal gezien. Het paviljoen voor het hoofdgebouw fungeert als buitendépendance om ook hier concerten en festiviteiten plaatst te laten vinden. Het terras laat de nauwe band tussen binnen en buiten zien.

Het park heeft een duidelijk tuinkarakter door zijn afgeslotenheid als privédomein van de Société en creëert daardoor duidelijk het gevoel van een beschermde buitenruimte. In de laatste 164 jaren heeft ‘de Harmonie’ ingrijpende veranderingen ervaren waardoor de oorspronkelijke intenties van het ensemble en die daarmee verbonden kwaliteiten gedeeltelijk verdwenen zijn. Indrukwekkend zijn de beelden uit het jaar 1940 waar de Harmonie gebruikt werd als ‘uitvaartzaal’ na het bombardement van Mortsel. De Harmonie vormt een eervolle en respectvolle achtergrond voor dit zeer trieste gebeuren. De zaal lijkt hiervoor gemaakt te zijn.

Twee ingrepen hebben een sterke invloed gehad op het ensemble:

1. Wisseling van eigendom: door het verkopen aan de stad Antwerpen in 1922 wordt het privédomein openbaar park en verliest het zijn beschermde tuinkarakter. Ook de nauwe samenhang van gebouw en park is niet meer vanzelfsprekend;
2. Verbouwing naar fuifzaal: door het gebruik van de zaal Harmonie als fuifzaal en de daarmee verbonden verbouwing in 1977- 1979 worden gebouw en park compleet van elkaar gescheiden. Het gebouw heeft geen relatie meer naar het omliggende park. Door het dichtzetten van de gevels ontstaat een compleet introvert gebouw dat zijn rug keert naar het park. 

Het park bij Zaal Harmonie vormt een oase in een dicht bebouwde stedelijke omgeving. Behalve de restanten van de voormalige 19de eeuwse parkaanleg zijn vooral de oude bomen van onschatbare waarde voor deze plek. Naast de functionele doelstellingen moet er gewezen worden op het gegeven dat het park bij Zaal Harmonie vooral in de zomer een publieke groene ruimte is die intens gebruikt wordt door de bewoners van de buurt.

Architecturaal concept
Ondanks de verloederde staat waarin het gebouw zich bevindt en de gebreken van het park is de kwaliteit van het oorspronkelijke ensemble nog aanwezig. Deze referentie van het burgerlijke leven uit de 19de eeuw wordt als een waardevol ‘gesamtkunstwerk’ beschouwd en de ontwerper stelt daarom voor het ook als dusdanig te benaderen en te herstellen.

Het ontwerp stelt voor Zaal Harmonie als monument te restaureren en het gebouw grotendeels terug te brengen naar zijn oorspronkelijk beeld. Het park als landschapstuin vormt het kader van het gebouw en staat ermee in dialoog, een aspect dat essentieel is voor de site. Het gerenoveerde ensemble biedt een uitstekende neutrale basis voor de specifieke opgave tot herbestemming. De ruimtelijke en architecturale kwaliteiten die Zaal Harmonie als gebouw heeft, in combinatie met de landschappelijke potentie van het park, zijn in vele opzichten een aantrekkingspunt en gewilde verblijfplek voor een breed publiek. Indien het ensemble respectvol gerenoveerd wordt, is het doel al bijna bereikt.

Het park wordt heraangelegd in de geest van het 19de eeuwse landschapspark, met als typische kenmerken: glooiende gazonvlakken doorsneden door wandelpaden. Hiervoor wordt een afzonderlijk vergunningsdossier aangevraagd. 

De opgave tot herbestemming van Zaal Harmonie tot polyvalente ruimte eist een oplossing die aan de ene kant een neutrale basis biedt voor de diversiteit van het gebruik en aan de andere kant een heel specifieke invulling mogelijk maakt voor het bijzondere gebeuren. Er wordt naar een ruimte gezocht die als een stabiel en duurzaam platform fungeert. Een platform dat mogelijkheden genereert voor het gebruik en daarbij inspeelt op de diversiteit van de stad en op de verschillende behoeftes van de hier aanwezige heterogene maatschappij. Er wordt naar een ruimte gezocht die een antwoord geeft op de vragen die de socioculturele context stelt. Een socioculturele context die een flexibele en polyvalente zaal net zo nodig heeft als een plek waar het individu zich ingetogen terug kan trekken. Een plek die een bijzondere sfeer uitstraalt zonder daarbij specifiek te zijn. 

De oranjerie zal herbestemd worden als horeca gelinkt met de zaal. De grote zaal en de zijzalen worden terug in ere hersteld. In de grote zaal wordt enkel een nieuwe klankkaatser geplaatst op het podium in fuctie van de gestelde akoestische eisen. Aan de achterzijde, ter hoogte van de tuinmuur met de buren, wordt er een logistieke zone voorzien waar het mogelijk is om alle zalen te kunnen bedienen. Voorts wordt er een nieuw entreevolume geplaatst. De noordoosthoek van het gebouw wordt gekenmerkt door het baksteen en de versmelting van diverse bouwvolumes. Deze zijde oogt als een achterzijde. Waar het gehele volume van het gebouw is afgewerkt met pleister, is dit hier achterwege gebleven. Het karakter als achterzijde wordt versterkt door de plaatsing van het openbare toilet en de hoge boomdichtheid, waardoor hier niets groeit. Het nieuwe ontwerp stelt voor om op deze plek een nieuwe toegang te situeren. Door het toevoegen van een volume krijgt het gebouw een duidelijk gezicht naar het park en de Mechelsesteenweg. Door middel van deze uitbreiding is er ruimte voor een royaal onthaal en blijft de zaaloppervlakte behouden. Direct grenzend aan het onthaal bevinden zich de gecentraliseerde functies van keuken en vestiaire.

Zaal Harmonie en de oranjerie zullen als één project ontwikkeld worden. Een zone aan de achterzijde van het gebouw wordt benut als nieuwe verbindingsgang. De zone loopt vanaf de Mechelsesteenweg, waar de ingang en de logistieke toegang gesitueerd zijn tot aan de oranjerie. Het ontwerp tracht het gebruik van de zaal zo breed mogelijk te maken. De zaal en de naastliggende ruimtes hebben echter hun beperkingen. Er worden in de zaal voorzieningen getroffen voor 550 personen die de zaal op een comfortabele manier kunnen gebruiken (vestiaire, sanitaire voorzieningen, keuken, ventilatie). Dit is gebaseerd op een stoelenbezetting in de gehele zaal. Anderzijds zal het ontwerp ook rekening houden met een maximale bezetting van 1700 personen. Deze is minder comfortabel maar alle voorzieningen worden wel getroffen om dit naar toegankelijkheid en brandveiligheid mogelijk te maken.

Restauratieconcept
Voor dit project vormt het Burra Charter de leidraad als restauratiefilosofie. Dat gaat uit van de intrinsieke erfgoedwaarde en houdt naast het architecturale of culturele aspect ook rekening met sociale elementen, ecologische uitdagingen en economische factoren. Het uitgangspunt bij de visieontwikkeling rond een project is dat erfgoed niet alleen wordt bewaard, onderhouden en indien nodig gerestaureerd, maar ook zinvol functioneert in de samenleving, en op een adequate wijze wordt ontsloten voor het publiek. Belangrijk is dat de zorg en de toegankelijkheid niet alleen gelden voor het materiële erfgoed an sich, maar ook voor zijn betekenis en maatschappelijk relevantie. De restauratieopties moeten evengoed het erfgoed respecteren als de eventuele nieuwe functies en reglementeringen (duurzaamheid, brandveiligheid, toegang voor mindervaliden,...). Er wordt bijzondere aandacht aan het behoud van de kwaliteiten en de omkeerbaarheid van interventies. Deze conceptbepaling gebeurt steeds in nauwe samenwerking en overleg met de opdrachtgever en zal afgetoetst worden aan de doelstellingen van agentschap Onroerend Erfgoed van de Vlaamse Gemeenschap. Bij de opmaak van het ontwerpdossier werd een matrix opgemaakt van alle mogelijke en gewenste restauratie-ingrepen. Sommige ingrepen zijn vanzelfsprekend noodzakelijk omwille van hun bouwtechnische en/of bouwfysische redenen zoals onder meer herstel dak, vernieuwen regenwaterafvoer, herstel barsten in metselwerk, ontroesten van spanten,....

Milieuvergunning
De toekomstige exploitatie van Zaal Harmonie als polyvalente ruimte valt binnen de opgelegde voorwaarden van de nog geldende milieuvergunning. Er dient derhalve geen nieuwe aanvraag voor het verkrijgen van een exploitatievergunning opgemaakt te worden.

De exploitatievergunning voor de oranjerie als lichte horeca zal, indien nodig, door de exploitant worden aangevraagd van zodra deze gekend is.

In uitvoering van artikel 4 7 1 §1 en artikel 4 7 26 §1 van de 'Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening' worden de stedenbouwkundige vergunningen, voor handelingen van algemeen belang of voor aanvragen ingediend door publiekrechtelijke of semipublieke rechtspersonen, afgeleverd door de gewestelijke stedenbouwkundige ambtenaar binnen de bijzondere procedure.