2012_CBS_09399 - Eilandje - Aanpassing plantschema boomvakken - Goedkeuring

Op 20 maart 2002 (jaarnummer 3278) besliste het college het Masterplan Eilandje goed te keuren als onderlegger voor de verdere ontwikkeling van het Eilandje. De globale visie uit het Masterplan werd thematisch verder uitgewerkt en verfijnd in vier beeldkwaliteitplannen; het beeldkwaliteitplan voor de buitenruimte, het beeldkwaliteitplan voor de architectuur, het waterplan en het groenplan.

Het groenplan Eilandje werd goedgekeurd op 15 juli 2005 (jaarnummer 7902). Dit plan legt de principes vast voor het aanleggen van beplanting in een stadswijk die nooit veel groen heeft gekend. Een van de belangrijkste uitgangspunten is om te werken met boomvakken, waarin verschillende bomen gecombineerd worden tot een groen blok. Op deze manier krijgt het groen een schaal die past bij de grote open vlaktes op het Eilandje. Het groenplan stelt voor om de boomvakken in te richten met twee typen van bomen: "wijkers" en "blijvers". In eerste instantie worden veel bomen dicht opeen aangeplant. Naarmate de bomen groeien, worden de wijkers geleidelijk aan verwijderd, tot enkel de blijvers overblijven. Naar beeldkwaliteit is het de bedoeling om te werken met het beeld van meerdere stammen, die een samengegroeide kruin ondersteunen. Ook schrijft het groenplan het gebruik voor van streekeigen soorten, waaronder de pionierssoorten die spontaan opkomen langs de dokken en op braakliggende terreinen. 

De principes van dit groenplan worden toegepast in alle openbaar domein-projecten op het Eilandje. Intussen zijn enkele projecten al voltooid, waaronder de aanleg rond de Oude Dokken (2006) en de Amsterdamstraat (2012).

De groeiomstandigheden voor de nieuw aangeplante bomen op het Eilandje zijn niet optimaal. In de reeds aangeplante vakken werd vooral gebruik gemaakt van els (Alnus) als wijker en es (Fraxinus) als blijver. De elzen zijn zwaar aangetast door de pseudoschimmel Phytophthora alni. 90 bomen zijn reeds afgestorven of in aftakelingsfase. Gezien het besmettelijk karakter van de pseudoschimmel is te verwachten dat er in de toekomst nog een aanzienlijk aantal elzen zullen afsterven. Daarom is een omvormingsbeheer noodzakelijk.

In de nieuwe aanleg van de Amsterdamstraat, die slechts enkele maanden geleden voltooid werd, zijn alle eiken (Quercus) nu al afgestorven.

Daarnaast blijkt onder andere uit meldingen via klantenmanagement dat het tegenover de bewoners moeilijk te verantwoorden is dat de stad gezonde bomen velt. Hierdoor is het principe van wijkers/blijvers moeilijk toepasbaar.

De voortijdige sterfte van nieuw aangeplante bomen op het Eilandje vraagt om een andere strategie bij het aanplanten van de bomen. Het doel is het creëren van optimale groeiomstandigheden voor de nieuw aangeplante bomen op het Eilandje, waarbij de oorspronkelijke bedoelingen van het groenplan zoveel mogelijk behouden blijven.

Voor de nieuw aan te leggen boomvakken stellen AG Stadsplanning en bedrijfseenheid stads- en buurtonderhoud, afdeling groen en begraafplaatsen een alternatief plantschema voor. Voor de reeds aangetaste boomvakken worden enkele principes voorgesteld om de gestorven bomen aan te vullen.

Alternatief plantschema nieuwe boomvakken
Bij het aanplanten van bomen in nieuwe boomvakken worden de volgende uitgangspunten gehanteerd:

1. Er wordt gestreefd naar een eindbeeld waarbij één aaneengegroeide kruin ondersteund wordt door verschillende stammen. Een eindbeeld met individuele solitaire bomen is niet wenselijk;
2. Bomen mogen met elkaar in concurrentie gaan, individuele perfecte kruinen en rechte stammen zijn geen noodzaak. Om deze reden is het niet verstandig bij aanplant al zware bomen te planten, een niet al te grote maat is aangewezen (18/20 tot 20/25);
3. Het principe van wijkers en blijvers wordt verlaten. Dit bosbouwkundig principe is niet duurzaam en heel moeilijk te verantwoorden aan de bevolking. Daarnaast is gebleken dat er met dit principe veel voortijdige sterfte van bomen is. In plaats daarvan wordt voortaan gewerkt met "dragers" (bomen van 1e grootteorde) en "ondersteuners" (bomen van 2e grootteorde). Deze worden aangeplant op eindbeeld, er worden dus geen dunningen meer toegepast;
4. De plantafstanden die het groenplan heeft voorgeschreven, worden zoveel mogelijk benaderd. Omdat er wordt aangeplant op eindbeeld, zullen de bomen iets verder uiteen geplant moeten worden;
5. Het plantprincipe van beeldkwaliteitplan Groene Singel wordt overgenomen; een plantvak bevat telkens één en dezelfde soort, of eventueel een mix van soorten maar met dezelfde groeikracht en levensverwachting. Dat kunnen dus bomen van 2^e, maar ook van 1^e grootteorde zijn. Omdat deze bomen samen opgroeien ontwikkelen ze een soort gemeenschappelijke kruin. Door vaksgewijs te werken blijft het mogelijk om als dat nodig is - bij ziekte, einde levenscyclus -  een vak in zijn geheel te rooien en opnieuw aan te planten waardoor de nagestreefde beeldkwaliteit gewaarborgd blijft;
6. De gekozen bomen hebben iets ruws, iets pionier-achtigs wat aansluit bij de sfeer op het eilandje;
7. Het gekozen assortiment is voldoende divers in functie van reductie van kans op ziekteverspreiding en bevat zowel kleine als grote bomen.

Als boomsoorten zijn gekozen:

Bomen van 1^e grootteorde ("dragers"):

• Tilia cordata (linde);
• Corylus colurna (hazelaar);
• Ulmus “new Horizon” (olm);
• Carpinus betulus (haagbeuk);
• Acer platanoides ”Cleveland” (esdoorn);
• Populus tremula (populier);
• Populus nigra (populier).

Bomen van 2^e grootteorde ("ondersteuners"):

• Betula utilis "Doorenbos" (berk);
• Betula utilis subsp Jacquemontii (berk);
• Betula pendula (berk);
• Salix alba “Sericea” (wilg);
• Alnus glutinosa (els);
• Alnus cordata (els);
• Carpinus betulus fastigiata ”Frans Fontaine” (haagbeuk);
• Fraxinus ornus “Arie Peters” (es);
• Acer campestre "Elsrijk" (esdoorn).

Bestaande boomvakken
De bestaande boomvakken rond de Oude Dokken, aangeplant volgens het principe van wijkers en blijvers, zijn in wisselende mate aangetast. In sommige vakken zijn bijna alle elzen gestorven, in andere vakken zijn het er slechts enkele, een paar vakken zijn niet aangetast. AG Stadsplanning en bedrijfseenheid stads- en buurtonderhoud, afdeling groen en begraafplaatsen stellen voor om de vakken als volgt aan te vullen:

1. In plantvakken waar nog geen aantasting is vastgesteld, worden stelselmatig dunningen uitgevoerd om te komen tot het nieuwe eindbeeld van dragers en ondersteuners. De vakken worden niet volledig gerooid en vervangen zolang er geen besmetting is vastgesteld;

2. In plantvakken waar alle elzen zijn aangetast, worden alle aangetaste bomen gerooid en vervangen door andere soorten volgens de nieuwe beplantingsschema’s met dragers en ondersteuners;

3. In plantvakken waar een gedeelte van de elzen is aangetast, worden de aangetaste bomen verwijderd, eventueel aangevuld met een bijkomende dunning. Er wordt opnieuw aangeplant met andere boomsoorten volgens de nieuwe beplantingsschema’s met dragers en ondersteuners. Indien er, na verwijdering van de aangetaste bomen, te weinig gezonde elzen resteren om een kwaliteitsvolle aanvulling te doen, zullen in dit plantvak alle elzen verwijderd worden en zal het plantvak volledig opnieuw worden opgeplant;

4. Wanneer nieuwe besmetting wordt vastgesteld, worden de bomen onmiddellijk gerooid en wordt de beplanting aangepast volgens bovenstaande principes;

5. Bijgevolg wordt hier uitzonderlijk het stadsbrede principe van "een boom vellen is een boom planten" verlaten.

Onderbeplanting
Onderbeplanting met klimop blijkt niet overal de beste optie te zijn. De klimop groeit slecht in de droge omstandigheden ter plaatse. Daarbij is klimop een laagblijvende soort, waardoor de vakken betreden worden en gebruikt worden om fietsen te stallen. Dit is ook niet bevorderlijk voor de groei van de klimop en de bomen.

AG Stadsplanning en bedrijfseenheid stads- en buurtonderhoud, afdeling groen en begraafplaatsen stellen voor om aanvullend een onderbeplanting in siergrassen te voorzien op plaatsen waar de situatie hierom vraagt. De siergrassen hebben een hoogte van ongeveer 30 à 40 cm, wat het betreden van de vakken ontmoedigt. Siergrassen zijn vrij eenvoudig te onderhouden en sluiten naar beeld aan bij het maritiem karakter van het Eilandje.

Daarnaast kan ruimte gelaten worden aan buurtinitiatieven om plaatselijk een afwijkende onderbegroeiing voor te stellen in dialoog met de stedelijke diensten.

Afboording
Om de onderbeplanting te beschermen, kan in alle vakken (bestaande en nieuwe) een afboording voorzien worden, bestaande uit 4 gegalvaniseerd stalen paaltjes die 30 cm uitsteken boven het maaiveld, waartussen een staaldraad wordt gespannen. Aan het begin en eind van de staaldraad wordt een veer gemonteerd die verhindert dat de paaltjes krom buigen bij belasting van de staaldraad.