2012_DCEK_00028 - Gemeentelijk ruimtelijk uitvoeringsplan Mariaburg - Richtnota - Kennisneming

De BPA’s 10 'Veltwijcklaan', 11 'St.-Mariaburg-Zuid' en 12 'St.-Mariaburg-Noord' werden op 13 oktober 2003 (jaarnummer 1805) door de gemeenteraad definitief aanvaard. In november 2003 werd het dossier verstuurd naar de bevoegde minister. 

Deze drie BPA’s omvatten vrijwel hetzelfde studiegebied als voorliggend gemeentelijk ruimtelijk uitvoeringsplan (RUP)Mariaburg. Het uitgangspunt voor de BPA’s 10, 11 en 12 was om het verlies aan authenticiteit van architectuur en landschap te stoppen. Duidelijk werd dat een heterogeen beeld ontstond door verbouwingen en ongepaste zonevreemde gebruikswijzigingen en ook door de wisselvallige vermenging van bebouwingswijzen. 

Na een evaluatie van de BPA’s 10, 11 en 12 werd geopteerd om voor een beperkt gebied een nieuw BPA op te maken, daarop werd het BPA Kapelsesteenweg opgestart. Het studiegebied van dit nieuwe BPA Kapelsesteenweg werd beperkt tot de bouwblokken langs de Kapelsesteenweg. De hoofddoelstelling in dit BPA was om binnen het studiegebied de kleinhandelszaken en residentiële functies een duidelijke plaats te geven en de verlinting van de Kapelsesteenweg tegen te gaan. 

Op 18 december 2006 (jaarnummer 2692) werd bij gemeenteraadszitting het BPA Kapelsesteenweg voorlopig vastgesteld. Tijdens dezelfde zitting keurde de gemeenteraad de stopzetting van de procedure van de BPA’s 10 'Veltwijcklaan', 11 'St.-Mariaburg-Zuid' en 12 'St.-Mariaburg-Noord' goed. 

Naar aanleiding van het openbaar onderzoek dat werd georganiseerd van 15 maart 2007 tot en met 15 april 2007 en het advies van de gemeentelijke commissie voor ruimtelijke ordening (GECORO) over het ontwerp BPA Kapelsesteenweg werd beslist om, in uitvoering van het strategisch Ruimtelijk Structuurplan Antwerpen (s-RSA), het gemeentelijk RUP Mariaburg op te starten. Hierin dienen de beleidslijnen uit het BPA Kapelsesteenweg te worden verwerkt.

Op 7 september 2007 (jaarnummer 11272) keurde het college de procesnota van het RUP Mariaburg goed. In dezelfde zitting besloot het college de gemeenteraad voor te stellen de procedure van het door haar op 18 december 2006 (jaarnummer 2692) voorlopig vastgestelde BPA Kapelsesteenweg stop te zetten op het moment waarom het RUP Mariaburg voorlopig wordt aanvaard. 

De richtnota van RUP Mariaburg wordt nu ter kennisname voorgelegd aan het districtscollege Ekeren. Na goedkeuring van de richtnota door het college van burgemeester en schepenen, zal de richtnota opnieuw aan het districtscollege en de districtsraad worden voorgelegd voor advies. 

Het noordelijk deel van het studiegebied behoort tot de wijk Mariaburg. Deze wijk werd als een stedenbouwkundig homogeen geheel in het begin van de 20ste eeuw ontwikkeld. Langs beide zijden van de Kapelsesteenweg ontstond een winkelkern door de vestiging van woonondersteunende kleinhandelszaken. De achterliggende gebieden zijn voornamelijk op wonen gericht. 

In het zuiden wordt het studiegebied begrensd door de wijk Donk. Deze woonwijk is minder geometrisch en gestructureerd opgebouwd, en heeft eveneens een belangrijke kleinhandelsconcentratie langs de Kapelsesteenweg. Aan de overzijde van de Kapelsesteenweg in Brasschaat varieert de schaal van de bebouwing en de functionele invulling. In het verlengde van de Prinshoeveweg ligt een kerk en een lokaal winkelcentrum. 

Het gebied tussen de woonwijken Mariaburg en Donk betreft een historisch eerder ruraal landschap dat behoort tot de groene landschapsgordel ten noorden van Antwerpen. Het groene gebied is gelegen tussen een groene villawijk op Brasschaats grondgebied en het park Hof de Bist op Ekers grondgebied. Ten tijde van de vorige eeuwwisseling werden in deze groene omgeving kleine kasteeltjes en villa’s opgericht. 

Het onderzoeksgebied ligt grotendeels in woongebied volgens de bestemmingen van het gewestplan Antwerpen.

In het s-RSA is de opmaak van een RUP Mariaburg opgenomen in de bindende bepalingen.
Het richtinggevend deel bevat volgende passage: “Om het cultuurhistorisch erfgoed en zijn architectuurkenmerken en het groene karakter van Mariaburg in uitvoering te brengen, zal een RUP worden opgemaakt. Voor de binnengebieden zal een aangepaste invulling toegelaten worden in overeenstemming met het groene karakter en een beperkt woonprogramma.”

In de wijk Mariaburg in Ekeren bestaat, zowel bij het stadsbestuur als bij de inwoners, een sterk bewustzijn met betrekking tot het cultureel erfgoed van de wijk. De samenhang tussen het stratenpatroon, de groene accenten en de typologie van de architectuur maakt van deze wijk een aangename woonomgeving en een kwalitatieve stedenbouwkundige eenheid.
Ten zuiden van de wijk Mariaburg ligt een gebied dat gelegen is tussen de woonkernen van Mariaburg en Donk en deel uitmaakt van de historische groene gordel rond Antwerpen. Ook in dit gebied zorgen de aanwezigheid van groen en de typologie van de architectuur voor een aangename woonomgeving.
De wijk Mariaburg en haar omgeving hebben nog de kenmerken van de oorspronkelijke opzet in zich. Tijdens de laatste decennia heeft het historische karakter echter enkele veranderingen ondergaan. Deze veranderingen hebben betrekking op zowel de architectuurkenmerken als op het groene karakter van de wijk. 

Architectuurkenmerken
De bouwfysische toestand van de oorspronkelijke woningen en het beperkte aanwezige comfort maken dat zij volgens hedendaagse levensnormen worden aangepast. De aanpassingen variëren in impact. Enerzijds zijn er beperkte verbouwingen die nauwelijks invloed hebben op de structuur van de woning en op het straatbeeld. Anderzijds zijn er verbouwingen die drastischer zijn en wel invloed hebben op de omgeving. In nog andere gevallen worden bestaande panden gesloopt voor het oprichten van nieuwbouw. De verbouwingen en de wisselvallige vermenging van bouwstijlen zorgen ervoor dat het architecturaal homogene beeld op bepaalde plaatsen wordt verstoord.

Groen karakter
Het groene karakter is steeds een belangrijke aantrekking geweest voor de ontwikkeling van Mariaburg als woonwijk en als recreatiegebied. De laatste decennia heeft het echter enkele veranderingen ondergaan. Door bebouwingsdruk en de vraag naar het bouwen met hogere woondichtheden staat het groengehalte de laatste jaren onder druk. Toch draagt dit groen onmiskenbaar bij tot de kwaliteit van de woonomgeving.

Het stadsbestuur erkent het belang van de architectuur en van groen als kwaliteitskenmerk en wil daarom bescherming bieden aan de typische stedelijke context van Mariaburg en aan de algemene woon- en leefkwaliteiten. Om ervoor te zorgen dat de huidige transformaties worden afgestemd op het historische karakter moeten een aantal kwaliteitseisen geformuleerd worden. Daarom heeft de stad Antwerpen zich in het ruimtelijk structuurplan, het s-RSA, geëngageerd om een ruimtelijk uitvoeringsplan (RUP) voor Mariaburg op te maken. De ambitie van de stad is er als volgt weergegeven:

‘Om het cultuurhistorisch erfgoed en zijn architectuurkenmerken en het groene karakter van Mariaburg in uitvoering te brengen, zal een RUP worden opgemaakt. Voor de binnengebieden zal een aangepaste invulling toegelaten worden in overeenstemming met het groene karakter en een beperkt woonprogramma.’

Het s-RSA vermeldt de belangrijkste motieven voor de opmaak van het RUP Mariaburg: het cultuurhistorisch erfgoed, de architectuurkenmerken en het groene karakter.

Ter voorbereiding van deze richtnota werd onderzoek verricht naar de waardevolle kenmerken van de architectuur en het groen binnen het plangebied. Een Inventarisatie Onroerend Erfgoed Ekeren (T. Cappuyns, S. Van den Borne; 31 januari 2012) en een Groennota (stad Antwerpen, oktober 2008) vormen de neerslag van dit onderzoek.

De resultaten van de aangehaalde onderzoeken geven vorm aan de verdere uitwerking van het RUP Mariaburg.

-     De doelstelling van het RUP is om een bijkomende garantie uit te werken opdat het historisch waardevolle karakter van de wijk wordt gevrijwaard en beschermd. Daarvoor wordt het begrip ‘cultuurhistorisch erfgoed’ verruimd zodat meer panden een erkenning krijgen. Voor het RUP Mariaburg betekent dit dat naast de waardevolle panden die reeds erkend zijn, ook de waardevolle panden die op wijkniveau van belang zijn worden erkend. Dit erfgoed met lokale waarde geeft een inzicht in de ontwikkeling van de omgeving en is bepalend voor de identiteit van de wijk.

In de Erfgoedinventaris Ekeren worden 311 panden geselecteerd. De geselecteerde panden krijgen een waardering en worden daarbij opgedeeld in drie categorieën: waardevol (A), beeldbepalend (B) en beeldondersteunend (C). De inventarisatie van het plangebied telt 10 waardevolle, 97 beeldbepalende en 204 beeldondersteunende panden. Na onderzoek door de dienst monumentenzorg van de stad Antwerpen werd beslist een aanvulling op de Erfgoedinventaris Ekeren op te maken. De 98 panden die worden toegevoegd ondersteunen de beeldkwaliteit van het plangebied in grote mate. De evaluatie is gebaseerd op de typologie van de bebouwing die niet overal in het plangebied even consequent werd weerhouden in de Erfgoedinventaris Ekeren. Daarom zal via een besluit aan het districtscollege worden voorgesteld dit addendum van 98 panden te formaliseren. Concreet gaat het over 19 beeldbepalende en 79 beeldondersteunende panden.

Aan de verschillende categorieën worden in het RUP voorschriften gekoppeld om het cultuurhistorisch erfgoed maximaal te beschermen.

 -     De doelstelling van het RUP is om garanties uit te werken opdat de bouwmogelijkheden worden afgestemd op het waardevolle groene karakter van het plangebied. Deze kwaliteitseisen hebben zowel betrekking op het openbaar als het privaat groen.

Bescherming of behoud van waardevol privaat groen wordt gestimuleerd door voor bepaalde bouwblokken een bestemming op te leggen als woonpark en door beperkingen op te leggen voor verdere verkaveling. Daarnaast zorgt ook een beperking van nieuwe woonontwikkelingsprojecten voor het maximaal behoud van groen in de bouwblokken.

 Voor het openbaar groen is het belangrijk dat de voorschriften zo worden uitgewerkt dat bij (her)aanleg wordt gestreefd naar een uniform openbaar domein voor de hele wijk. Enerzijds zal uniformiteit leiden tot eenheid in het studiegebied waardoor Mariaburg zich kan manifesteren als één coherent geheel. Anderzijds zal meer uniformiteit ook leiden tot een sereen straatbeeld. Op die manier kan de aandacht optimaal worden gevestigd op de uitzonderlijke architectuur en groenstructuren. 

In de Groennota werden de verschillende bouwblokken bekeken in functie van de ontwikkelbaarheid van het binnengebied. Algemeen wordt gesteld dat de meerderheid van bouwblokken in het projectgebied niet in aanmerking komen voor bijkomende ontwikkeling. De nadruk ligt op de verdere ontwikkeling van het bestaande groen in de private tuinen. Door hun grootte, vorm, vormverhouding en perceelsstructuur komen vier bouwblokken wel in aanmerking voor bijkomende bebouwing in het binnengebied. Ontwerpend onderzoek heeft uitgewezen welk type bebouwing hier mogelijk is. Het behoud van een doorgedreven groenstructuur blijft prioritair. Voorschriften reguleren de randvoorwaarden waarbinnen deze binnengebieden kunnen ontwikkelingen.

Art. 2.2.13 en volgende van de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening (VCRO) die de procedure vastleggen voor de opmaak van de gemeentelijke ruimtelijke uitvoeringsplannen (RUP).