Antwerpen is de woon- en werkplaats van een aantal belangrijke Vlaamse kunstenaars met internationale uitstraling. Het erfgoed, en met name de archieven van deze kunstenaars, zijn niet beschermd en dreigen verloren te gaan of gefragmenteerd te worden. De stad Antwerpen is door een aantal Antwerpse kunstenaars gecontacteerd met de vraag om ondersteuning (bewaring, inventarisering, digitalisering) en om een wetenschappelijk onderbouwde ontsluiting en onderzoeksmogelijkheden voor deze archieven.
Omwille van de uitdrukkelijke vraag om garanties van neutraliteit, objectiviteit en fundamenteel wetenschappelijk onderzoek, wensen de stad Antwerpen en de Universiteit Antwerpen een samenwerkingsverband aan te gaan.
De Universiteit Antwerpen kent sedert meer dan 10 jaar de bijzondere traditie om eredoctoraten uit te reiken aan kunstenaars. Zo zal dit jaar Sidi Larbi Cherkaoui een ere-doctoraat ontvangen. Voordien werden de volgende kunstenaars ere-doctor aan de Universiteit Antwerpen: 2015 Marlene Dumas en Anselm Kiefer; 2014 Ivo Van Hove en Guy Cassiers; 2012 Franco Dragone; 2011 Jan Decleir; 2009 Jan Fabre; 2008 Amos Oz.
Op haar vergadering van 26 januari 2016 heeft het bestuurscollege van de Universiteit Antwerpen beslist tot het opzetten van een samenwerking met de stad Antwerpen over kunstenaarsarchieven.
Maatschappelijk doel. Noodzaak aan een beleid ten overstaan van de kwetsbaarheid van kunstenaarsarchieven
Het belang en de kwetsbaarheid van kunstenaarsarchieven wordt ook onderschreven door een aantal organisaties in de erfgoed- en kunstensector.
Met name FARO. Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed, heeft dit sedert 2010 vertolkt met volgend standpunt: Het geheugen van de kunstenaar. Kunstenaarsarchieven in netwerkverband. "Kunstenaarsarchieven hebben vandaag vaak een hybride vorm: zowel digitaal als analoog, zowel afgewerkte creaties als schetsen, bronmateriaal, administratie,... Dit creëert bijzondere uitdagingen voor de bewaring, ontsluiting en financiering, waarrond kunstenaars dikwijls vragen hebben. Na hun carrière stelt zich ook vaak de vraag naar een plek om het archief levend te houden.
Open en dynamische kunstenaarsarchieven bieden vele mogelijkheden, zowel voor kunstenaars zelf als voor musea en onderzoeks- en onderwijsinstellingen. Archieven zijn bronnen voor kunsthistorisch of artistiek onderzoek en zijn belangrijk voor het behoud en beheer van kunstwerken.
Er zijn enkele goede voorbeelden van omgang met kunstenaarsarchieven binnen een netwerk van instellingen en organisaties. Het recente werk rond het televisiewerk van Jef Cornelis bewijst de waarde van een archief voor onderzoek en onderwijs en illustreert de mogelijkheden en moeilijkheden die eigen zijn aan 'genetwerkte' initiatieven."
Ook (BAM nu) Kunstenpunt Beeldende Kunst vertolkte eenzelfde bezorgdheid, in Het onontgonnen landschap van kunstenaarsarchieven. "In het verleden is meermaals gebleken dat kunstenaarsarchieven in diverse contexten of niet worden bewaard. Bij de overdracht van archieven heerst vaak toeval. De band met een bepaalde instelling speelt vaak een rol voor waar het kunstenaarsarchief terechtkomt, door de eerdere aanwezigheid in een collectie of door geografische motieven. Bovendien speelt binnen het beeldende kunstenveld het economische aspect. Net als de kunstwerken zelf, heeft ook het contextmateriaal rond het werk een – soms hoge – marktwaarde. Op die manier dreigt belangrijk erfgoed te 'verdwijnen'.
De vraag welke rol de overheid kan vervullen voor de individuele kunstenaar is herhaaldelijk gesteld. Momenteel bestaan er zowel binnen het Cultureel-erfgoeddecreet als binnen het Kunstendecreet geen specifieke structuren voor de archiefwerking van een kunstenaar. In het verleden werden wel al enkele projectbeurzen aan kunstenaars gegeven voor de uitbouw van een archief. Dit waren eerder impulsen om een archief op te starten of om een bepaald aspect ervan onder handen te nemen. Van belang is echter dat deze worden gecontinueerd."
Om het geheugen, de inspiratiebronnen en de resultaten van het werk van kunstenaars te bewaren en beschikbaar te stellen voor onderzoek, is er nood aan een beleid ter zake. De stad Antwerpen wil dit beleid ontwikkelen, en daarvoor een samenwerking aangaan.
De stad Antwerpen en de Universiteit Antwerpen zullen gezamenlijk hun maatschappelijke rol ten aanzien van bescherming van en onderzoek gebaseerd op kunstenaarsarchieven in de verf zetten, vertolken en vertalen.
Daartoe zullen beide organisatie zoeken naar de gepaste rechtsvorm.
De Universiteit Antwerpen heeft een cruciale rol om de neutraliteit, objectiviteit en continuïteit van wetenschappelijk onderzoek te bewaken en te garanderen. Dit vertaalt zich ondermeer in wetenschappelijke onderzoek (onderzoeksprogramma’s en onderzoeksvragen) aan de hand van deze archieven.
De stad Antwerpen heeft een rol in de bescherming van de archieven wat zich vertaalt in taken van materiële zorg, inventarisatie en conservering. De stad Antwerpen engageert zich om dit te realiseren op volgende wijze:
De stad Antwerpen zal deze diensten leveren en daartoe personele middelen ter beschikking stellen. Ook zal de stad zal via haar begroting middelen toewijzen zoals voor materialen (zuurvrije en correcte verpakkingen), digitaliseringskost en andere uit de reguliere werking.
Een van de interessante troeven van deze samenwerking zijn de mogelijkheden om Vlaamse subsidies aan te vragen of in Europese samenwerkingsprojecten te stappen.
Het college keurt principieel het onderzoek tot samenwerking tussen de stad Antwerpen en de Universiteit Antwerpen goed om het beheren, bewaren, ontsluiten en valoriseren van kunstenaarsarchieven te garanderen en daaraan een ‘gepaste rechtsvorm’ te geven.
Het college geeft opdracht aan:
| Dienst | Taak |
| BZ/SA, CS en werkgroep verzelfstandiging | om de samenwerking met de Universiteit Antwerpen ten aanzien van kunstenaarsarchieven uit te werken en hiervoor de nodige besluitvorming voor te bereiden. |