Het agentschap Onroerend Erfgoed bereidt op vraag van de Vlaamse minister bevoegd voor Onroerend Erfgoed de voorlopige bescherming als monument voor van havenkraan 400KA, nu opgesteld aan de Rijnkaai. Op 29 september 2016 vroeg het agentschap de stad om advies aangaande deze voorlopige bescherming, conform het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013.
Ingevolge het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 vraagt het agentschap Onroerend Erfgoed voorafgaand aan de voorlopige bescherming van monumenten een advies aan de betrokken gemeenten, de agentschappen en departementen van de Vlaamse beleidsdomeinen Ruimtelijke Ordening, Wonen en Onroerend Erfgoed, Mobiliteit en Werken, Leefmilieu, Natuur en Energie, Landbouw en Visserij en aan de Vlaamse Commissie Onroerend Erfgoed. De minister beslist, rekening houdend met deze adviezen tot de voorlopige bescherming. Vervolgens organiseert de gemeente een openbaar onderzoek. Rekening houdend met de bezwaren en opmerkingen uit het openbaar onderzoek beslist de minister dan al dan niet tot de definitieve bescherming. De periode tussen de voorlopige en de definitieve bescherming duurt maximum negen maanden. De minister kan deze periode eenmalig met drie maanden verlengen.
Beschrijving
De kranen van de reeksen KA, KB en KD werden aan het begin van de jaren 1960 opgesteld in het kader van het tienjarenplan voor de uitbreiding van de haven. Een verdubbeling van de havenoppervlakte en een moderne kaaiuitrusting, gerealiseerd tussen 1956 en 1965, moesten een antwoord bieden op de sterke uitbreiding van het stukgoederenverkeer.
De kranen van de KA-reeks werden in 1961 gebouwd door het consortium Holland Cranes bestaande uit de werven Conrad-Stork (Haarlem), Gusto (Schiedam) en Verschure (Amsterdam). De kranen met de nummers 386 KA tot 405 KA werden opgesteld op de zuidkaaien van het Tweede Havendok en de noordkaaien van het Derde Havendok. Daar werden voor de vijftonskranen zwaarder gefundeerde kraansporen aangelegd.
Enkele exemplaren van de reeksen KA, KB en KD bleven in gebruik tot het begin van de 21ste eeuw, toen het gelijkspanningsnet van 550 volt werd afgesloten. De 400 KA is het enige bewaarde exemplaar van de oorspronkelijk 20 kranen in de KA-reeks. De kraan is gaaf bewaard en in goede bouwfysische toestand. Ze staat momenteel opgesteld aan de Rijnkaai als onderdeel van de collectie historische havenkranen van het Museum aan de Stroom. Het is een elektrisch aangedreven stalen torenkraan met een slanke constructie opgebouwd uit een portaal en een draaibare bovenbouw.
Evaluatie
Het beschermingsdossier omvat een goede inhoudelijke onderbouwing en argumentatie van de verschillende erfgoedwaarden. De kraan is van algemeen belang omwille van volgende erfgoedwaarden:
Historische waarde: kranen vormen een essentieel onderdeel van de haveninfrastructuur. De kranen van de KA-reeks hebben ruim veertig jaar gediend in de haven. Als enig overgebleven exemplaar uit zijn reeks heeft de 400 KA een historische waarde in het documenteren van de spectaculaire ontwikkeling van de Antwerpse haven.
Industrieel-archeologische waarde: in de jaren 1950 ondergingen de nieuwe kranen een ontwikkeling van zware mastodonten tot ranke reuzen. De gaaf bewaarde 400 KA vormde het toppunt van dit elegante profiel.
Technische waarde: de 400 KA incorporeert de laatste ontwikkelingen van de kraantechnologie in 1961. De kraan is gebouwd als een gelaste kokervormige constructie, waaraan geen vakwerkbouw meer te pas komt, behalve voor de giek. Door de dubbelzijdige zwenklager zijn het portaal en de bovenbouw stevig met elkaar verbonden zodat de krachten van het kraanwerk worden doorgegeven aan het portaal. Het stabiliserende tegengewicht kan zodoende in de holle poten van de onderbouw worden ondergebracht. De 400 KA is een topkraan waarbij de kraan onder last kan zwenken, hijsen en toppen. De torenconstructie maakt het mogelijk om de giek te balanceren met een tegengewicht dat aan de achterzijde van de torenbouw op en neer kan bewegen.
Op basis van bovenstaande elementen stelt de dienst Stadsontwikkeling/Onroerend Erfgoed/Monumentenzorg voor de bescherming gunstig te adviseren. Om de historische rol van Antwerpen als wereldhaven te duiden is het essentieel dat in het stadsbeeld een aantal erfgoedrelicten bewaard blijven. Deze bescherming vormt een aanvulling op het reeds beschermde havenindustrieel erfgoed, in het bijzonder van de reeks havenkranen, die uniek is op wereldvlak.
De dienst Cultuur en Sport/Musea/Museum aan de Stroom adviseert de voorlopige bescherming eveneens gunstig. De kraan vormt een essentiële schakel in de collectie havenkranen van de stad Antwerpen en heeft bovendien een bijzondere vormelijke waarde. Door de bescherming als monument wordt het mogelijk om deze kraan, zoals de andere kranen in de collectie, op te nemen in een duurzaam onderhouds- en ontsluitingsbeleid. Het volledige advies werd als bijlage opgenomen.
De bescherming gebeurt op basis van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013.
Het college beslist de vraag tot voorlopige bescherming van havenkraan 400KA als monument gunstig te adviseren.