Nadat de Vlaamse regering het Masterplan 2020 goedkeurde in 2010 en Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM nv) met de stad Antwerpen en het Vlaams Gewest drie samenwerkingsovereenkomsten afsloot in 2011, is het studiebureau THV RoTS (tijdelijke handelsvereniging Rechteroever Tunnel Specialisten) in opdracht van BAM in 2012 gestart met de verdere uitwerking van de gekozen tunneloplossing voor de Oosterweelverbinding Rechteroever.
Het plan-MER (plan-milieueffectenrapport) is goedgekeurd in 2014, het GRUP (gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan) Oosterweelverbinding – wijziging is definitief vastgesteld in 2015, het project-MER is nog lopende waarvan de kennisgeving van 1 juni 2015 tot en met 7 juli 2015 liep. Doorheen het proces is het ontwerp van de Oosterweelverbinding Rechteroever in sterke mate bijgestuurd en verder verfijnd.
Projectonderdelen van Oosterweelverbinding Rechteroever, in het bijzonder de aansluitingen op de lokale wegenis, zijn ook reeds besproken op het coördinatieoverleg openbaar domein en op de gemeentelijke begeleidingscommissie.
In de werkgroep van 12 april 2016 heeft BAM het voorontwerp Oosterweelverbinding Rechteroever aan de betrokken actoren ter beschikking gesteld en input naar de definitief ontwerpfase gevraagd. De definitief ontwerpfase loopt zes kalendermaanden van april tot september 2016, volgens de huidige planning van BAM.
Bij de budgetwijziging 2016 werden de bijdragen van de stad in de realisatie van de Oosterweelverbinding geheroriënteerd naar leefbaarheids- en mobiliteitsmaatregelen. Met deze middelen zet de stad in op fietsers en slimme mobiliteit enerzijds en reserveert middelen voor overkappingen anderzijds. Zo keurde het college op 1 juli 2016 (jaarnummer 5918) de lijst flankerende maatregelen goed.
Op 21 maart 2014 (jaarnummer 3082) vroeg het college om de mogelijkheden voor warmtenetten tussen de haven en het noorden van de stad niet te hypothekeren en mee te voorzien in het project Oosterweelverbinding Rechteroever via een collegiale brief aan BAM.
Voorontwerp in grote lijnen
Het projectgebied Oosterweelverbinding Rechteroever grenst aan de Scheldetunnelmond (exclusief) tot aan de aansluitingen met de bestaande Ring in het noorden grenzend aan de knoop A12/E19 en ten zuiden ter hoogte van de knoop E313/E34. Het projectgebied bevat de dieper gelegen Oosterweelknoop waar de Scheldetunnel met 2x3 rijstroken overgaat in de gestapelde Kanaaltunnels met 4x2 rijstroken, dat tevens een volledig op- en afrittencomplex is richting haven en het noorden van de stad. De Kanaaltunnels liggen deels tegen, deels onder de Straatsburgdok Zuidkaai en kruisen de Straatsburgbrug en de Noorderlaanbrug. Het viaduct van Merksem wordt afgebroken en de Ring wordt ingesleufd. Aan de Groenendaallaan komen op- en afritten naar en van de Ring richting noord en zuid. De Ring gaat met een gestapelde tunnel onder het Albertkanaal door en blijft over een 700-tal meter overkapt tot de kop van het huidige Lobroekdok. De dieper gelegen Ring komt deels in het dok te liggen. Het huidige halve op- en afrittencomplex Schijnpoort wordt vervolledigd door de Hollandse knoop, die verbinding maakt met zowel de Bisschoppenhoflaan als met de Noordersingel. Vanaf Schijnpoort kan men alle richtingen kiezen, de Ring richting noord en zuid, de Oosterweelverbinding en de E313/E34. Ook aan het Sportpaleis komt een overkapping en de gehele Ring in het projectgebied is erop voorzien om in de toekomst overkapt te kunnen worden.
Het voorontwerp Oosterweelverbinding Rechteroever beschrijft onder andere de landschappelijke en architecturale uitwerking, de uitgangspunten op vlak van constructie, geotechniek, water en wegontwerp. Het projectgebied is ingedeeld in drie deelgebieden: de Oosterweelknoop, de Kanaaltunnels en de Ringzone. Voor deze drie deelgebieden wordt het wegontwerp, de aansluiting op lokaal wegennet, het impactmanagementplan, en de waterhuishouding beschreven.
Stedelijke medewerkers van de bedrijfseenheid Stadsontwikkeling, de bedrijfseenheid Stadsbeheer en AG VESPA hebben op de voorgestelde korte termijn het voorontwerp doorgenomen vanuit hun lokale terreinkennis en specifieke expertise.
Advies op grote lijnen
Het beeld en de beeldtaal van de ‘onderbouwde stad’ dat door de architecten in het voorontwerp naar voren wordt geschoven, wordt geapprecieerd. De snelweginfrastructuur wordt daarbij onder de stad aangelegd en met nieuwe kansen bovenop deze infrastructuur. De snelwegarchitectuur is reeds in het voorontwerp verder uitgewerkt. Een aandachtspunt blijft de samenhang en een eenduidig beeld voor de hele Ringzone, daar waar we verschillen zien tussen project Linkeroever en project Oosterweelverbinding, beide door BAM te realiseren. Daarenboven heeft de intendant, de Vlaamse regering en het stadsbestuur een volledige overkapping als ambitie vooropgesteld. Vanuit deze ambitie pleiten we nu reeds voor een eenduidige, samenhangende architecturale vormentaal voor de open en de gesloten delen.
Daarnaast moet er nog extra aandacht gaan naar de plekken waar de infrastructuur in het stadslandschap aanwezig blijft of ‘boven komt piepen’. Aangezien de project-MER nog lopende is, is het voorontwerp niet compleet. Bijvoorbeeld geluidsmaatregelen, eventuele schouwen, ecologische verbindingen en voorzieningen voor waterinfiltratie en buffering zijn nog niet of onvoldoende gekend. Bovendien werd de ruimtelijke en landschappelijke inpassing van de infrastructuur niet verder uitgewerkt in afwachting van de resultaten van de intendant voor de leefbaarheid van de Antwerpse Ring. Het is inderdaad de opdracht van de intendant om leefbaarheidsprojecten voor de Antwerpse Ring uit te werken die mogelijks later aan het project worden toegevoegd en zijn opdracht is nog lopende. Een overkapping van de Ring biedt nieuwe mogelijkheden voor de invulling van de zones langs en op de infrastructuur. Toch ontslaat deze opdracht BAM niet van de verantwoordelijkheid om een stedenbouwkundige vergunningsaanvraag in te dienen voor een kwaliteitsvol project dat alle opgelegde milderende maatregelen uit de MER’s en bestemmingsvoorschriften uit het GRUP integreert. Een inrichting voor de zones langs en op de infrastructuur, met inbegrip van reliëf, vegetatie, waterhuishouding en een ontsluitingsstructuur, is dan ook noodzakelijk.
Het stadsbestuur stelt de door BAM reeds geleverde inspanningen voor een betere leefbaarheid en een overkapping van de Ring op prijs. Vanuit de nood aan nieuwe, grootschalige open ruimte vraagt de stad Antwerpen dan ook dat de open ruimte, die door een overkapping zal worden gecreëerd, optimaal kan worden benut. Kan de toekomstige overkapping grootschalige open ruimte programma’s zoals evenementen, die vandaag geen plek in de stad hebben, een plaats geven en daar voldoende draagkracht hebben? Kan de toekomstige overkapping een robuuste en ecologische groenaanleg ter plaatse van missing links tussen grootschalige park- en natuurgebieden in de stadsregionale groenstructuren en dus voldoende gronddekking toelaten?
Aan de overkapping aan de Damwijk komen verschillende infrastructuren samen: de ingesleufde Ring, het IJzerlaankanaal en het Lobroekdok. Er ontstaat een bottleneck, daar waar de ingesleufde Ring overgaat in het overkapte deel, de berm in het Lobroekdok overgaat in het maaiveld, het IJzerlaankanaal uitmondt in het Lobroekdok en de bebouwing op de dokrand op een vijftal meter nadert van het nieuwe kanaal. Bovendien komen op de smalle spie tussen Ring en IJzerlaankanaal vluchttrappen uit en op de kop zijn dienstgebouwen en een eventuele schouw gepland. Om meer ruimte te creëren aan deze bottleneck, voor veilige vluchtroutes en een goede ontsluiting van functies in deze zone, vraagt de stad Antwerpen te onderzoeken om de noordelijke kop van het Lobroekdok te verruimen door het IJzerlaankanaal deels te verplaatsen en/of de kop van het dok deels te dempen indien dit technisch en hydraulisch mogelijk is.
Tot slot wil het stadsbestuur enkele van haar initiatieven in het projectgebied onder de aandacht brengen. Zo investeert de stad Antwerpen zwaar in fietsprojecten en in de vervollediging van het fietssnelwegennetwerk in het bijzonder. Ontbrekende stukjes fietssnelweg die binnen het projectgebied Oosterweelverbinding vallen, moeten dan ook in het project opgenomen worden. Wij denken hierbij aan de fietsostrade spoorlijn Essen tussen Argentiniëlaan en Vaartkaai, en de link tussen de spoorlijn Essen en de IJzerlaanbrug. Eventueel dienen hiervoor samenwerkingsverbanden verder te worden uitgewerkt. Ook de onderdoorgang van het Ringfietspad onder de Turnhoutsebaanbrug boet aan kwaliteit in in het voorliggende voorontwerp. Kan er meer ruimte voor de fietser gecreëerd worden door het fietspad boven de rijweg (in de plaats van de voorziene stempels) uit te voeren?
Ook onderzoekt de stad Antwerpen de mogelijkheden voor de uitbouw van een warmtenet om de restwarmte van de haven te recupereren. Op 21 maart 2014 stuurden wij hiervoor reeds een collegiale brief aan BAM met de vraag om in de uitwerking van de Oosterweelverbinding hiermee rekening te houden. Uit het voorontwerp is niet af te leiden in welke mate er aan onze vraag tegemoet is gekomen. Kan er door BAM aangetoond worden hoe en op welke wijze er in het voorliggende project mee rekening wordt gehouden, dus waar eventuele warmtetransportleidingen het tracé kunnen kruisen?
Tot slot doet de stad Antwerpen samen met alle mobiliteitsactoren grote inspanningen om de impact van de geplande werken maximaal te beperken. Ook voor het project Oosterweelverbinding Rechteroever is dit een bijzonder aandachtspunt. Naast het mobiliteitsaspect vragen we ook voldoende afscherming, zowel visueel als naar geluid, van de omliggende woongebieden ten opzichte van de werfzones. Bijvoorbeeld moet de tijdelijke Ring (op talud en langs de huidige Ring) ter hoogte van de projectzone aan de Groenendaallaan te allen tijde zo goed mogelijk afgeschermd worden van het woongebied van Merksem.
Het college beslist om de collegiale brief met het gecoördineerd stedelijk advies voor het voorontwerp Oosterweelverbinding Rechteroever goed te keuren en te bezorgen aan BAM.