2016_CBS_08721 - Erediensten - Lange termijnvisie parochiekerken - Parochiekerkenplan 2016 - Goedkeuring

Op 10 oktober 2011 ontving de stad Antwerpen een uitnodiging van minister Bourgeois om per gemeente een langetermijnvisie op te stellen over de toekomst van de Rooms-katholieke parochiekerken.

Op 10 augustus 2012 (jaarnummer 8260) nam het college kennis van de methodiek en het plan van aanpak voor het opstellen van een langetermijnvisie voor de parochiekerken.

Het college keurde op 13 maart 2015 (jaarnummer 2087) de ondersteunende en begeleidende rol goed van de stad Antwerpen voor het ontwikkelen van een langetermijnvisie voor de parochiekerken in het algemeen en de methodiek om mogelijke toekomstscenario's af te wegen gebaseerd op:

• samenwerking en dialoog tussen kerkbesturen, parochieteams, vicariaat, bisdom en stad Antwerpen;
• afweging van de basisgegevens uit de analyse in de Kerkenmonitor voor alle Antwerpse kerken met cijferelementen over de bouwfysische toestand van het kerkgebouw, de architecturale en kunsthistorische waarde, de financiële draagkracht van het kerkbestuur en het gebruik voor eredienst.

Het college keurde investeringstoelagen goed voor vijf pilootstudies om nieuwe bestemmingen en de haalbaarheid te onderzoeken voor Heilig Hart Hoboken (10 april 2015, jaarnummer 3064), Heilig Sakrament Berchem (12 september 2014, jaarnummer 9271), Sint-Lambertus in Antwerpen Noord (18 september 2015, jaarnummer 7772), Sint-Hubertus in Berchem en Sint-Jan Evangelist (31 juli 2015, jaarnummer 6489)

Op 10 juni 2016 (jaarnummer 5168) keurde het college goed om een aanvraag in te dienen voor een herbestemmingsstudie door projectbureau herbestemming kerken voor Sint-Anna en Heilige Familie en Cornelius beide in Borgerhout en Heilig Hart Noord in Antwerpen. De toewijzingsprocedure is lopend.

Het bisdom organiseerde in 2015 en 2016 lokale gesprekken om in dialoog met 69 kerkbesturen, de parochieteams en de 10 centrale kerkbesturen keuzes te maken rekening houdend met het gebruik van de kerk, de lokale situatie, de noden van de gemeenschap en de (toekomstige) organisatie van de lokale werking in grotere pastorale eenheden. Aan de kerkbesturen werd gevraagd afwegingen te maken over de onderhoudskost van het gebouw, de erfgoedwaarde, de grootte van het gebouw en het gebruik, de financiële draagkracht om de exploitatie van de werking en de gebouwen te onderhouden en andere zelf aan te brengen lokale overwegingen en informatie.

Na deze lokale gespreksronde hebben de stad Antwerpen (bedrijfseenheid Samen Leven) en het bisdom een evaluatie gemaakt van de toekomstscenario's per gebouw, te vertrekken van voormelde afwegingen en informatie enerzijds en de pastorale visie van het bisdom over de toekomst van de parochie anderzijds. Deze scenario's zijn richtinggevend en moeten in dialoog met de (centrale) kerkbesturen en parochies verder besproken worden.

Ondertussen loopt binnen de parochies een denkproces rond toekomstige werking in grotere samenwerkingsverbanden en de pastorale eenheden. Dit zal ook gevolgen hebben voor de benodigde infrastructuur en dus op het gebruik van kerkgebouwen. Het bisdom verwacht een zicht op die pastorale eenheden tegen 2019.

Op 16 mei 2014 keurde het Vlaams Parlement het gewijzigd erfgoeddecreet goed waarin een actueel kerkenbeleidsplan vanaf 1 januari 2017 verplicht wordt om in aanmerking te komen voor erfgoedpremies voor een als monument beschermd eredienstgebouw. Ook de vereiste inhoud wijzigt. Naast de info over het gebouw, de ruimtelijkheid en het gebruik wordt het punt "mogelijke interesse van andere actoren" vervangen door "een onderbouwde visie op het toekomstig gebruik en de toekomstige functie van de betrokken gebouwen, inclusief een plan van aanpak hoe de toekomstige invulling met nevenfuncties of herbestemming zal worden onderzocht".

1. Goedkeuring

Door de wijzigingen in het erfgoeddecreet moet een actueel kerkenbeleidsplan worden goedgekeurd dat toekomstscenario's bevat voor elk van de 69 parochiekerken en een plan van aanpak hoe deze scenario's verder onderzocht zullen worden.   

Bepalen van toekomstscenario’s

Na de lokale gespreksronde in 2015 en 2016 met de 69 kerkbesturen en parochies is een eerste inventarisatie gebeurd met een uitspraak over de mogelijke, wenselijke of te onderzoeken toekomstscenario’s voor elk kerkgebouw.

Die zijn samengevat in het document "Parochiekerkenplan Antwerpen 2016".

Deze toekomstvisie dient als basis voor verder overleg met en uitwerking door de lokale gemeenschappen.  De toekomstscenario's kunnen, in voorkomend geval, na verder onderzoek over architecturale ingrepen, juridische implicaties en haalbaarheidsstudies, verder worden uitgewerkt en afgetoest in samenspraak met Stadsontwikkeling, Monumentenzorg en andere partners.

Tweesporen aanpak

De tweesporen aanpak bestaat erin om waar er al een duidelijke toekomstvisie bestaat die reeds uit te werken, te onderzoeken of te beginnen uitvoeren. Waar er nog geen eenduidige visie is organiseert het bisdom lokale gesprekken om tot visievorming te komen.

Die lokale gesprekken gebeuren op basis van gebouwtechnische informatie, de architecturale en kunsthistorische waarde, de (financiële) draagkracht van het kerkbestuur aangevuld met informatie en de visie van de lokale gemeenschap, de pastorale visie van het bisdom op het toekomstig gebruik, in samenhang met de naburige kerken.
Indien nodig wordt een studie opgestart om de mogelijkheden en opportuniteiten verder te onderzoeken over de architecturale ingrepen, de economische haalbaarheid, de ruimtelijke aspecten, een marktbevraging, juridische aspecten, de toekomstige beheersstructuur enzovoort.   

Dit is een dynamisch proces. Uit de lokale gesprekken in 2015 en 2016 volgden reeds bijkomend concrete pistes en in de toekomst zal dit verder evolueren, naargelang noden of opportuniteiten zich voordoen.

De aanpak om in dialoog en stapsgewijs tot toekomstscenario’s te komen moet worden goedgekeurd door de gemeenteraad om samen met de actuele lijst van de toekomstscenario’s te bezorgen aan het agentschap Onroerend Erfgoed.

2. Stand van zaken

Op dit moment loopt er reeds op 11 plaatsen een verandertraject telkens op eigen initiatief van de lokale kerkgemeenschap en met ondersteuning en begeleiding door de stad, het bisdom en het expertisecentrum voor religieuze kunst en cultuur.

• De vijf pilootstudies: Heilig Sakrament in Berchem, Heilig Hart in Hoboken, Sint-Jan Evangelist in Borgerhout, Sint-Hubertus in Berchem en Sint-Lambertus in Antwerpen Noord. Zij opteren met consensus van het bisdom en de stad voor een kleinere eredienstruimte waarna een deel van het gebouw of de site ter beschikking komt voor sociale, culturele, woon-, zorg- of groenfuncties. Verdere aftoetsing of de opties uitvoerbaar, mogelijk en toegelaten zijn volgens de verschillende wetgevingen en procedures is nodig;
• Drie lokale initiatieven: Heilige Bernadette Deurne, Sint-Bernardus Zuid, Sint-Jan Baptist Berendrecht Ekeren die voor de eredienst zullen verhuizen naar een andere ruimte of kapel;
• Drie parochies willen terugplooien op een kleinere eredienstruimte en hebben samen met de stad een aanvraag ingediend bij het Vlaamse Projectbureau herbestemming kerken om de mogelijkheden van het kerkgebouw te onderzoeken: Sint-Anna Borgerhout, Heilige Familie Borgerhout, Heilig Hart Noord.

Na de lokale gespreksronde in 2015 en 2016 met de 69 kerkbesturen en parochies is in samenwerking met het vicaraat en bisdom Antwerpen een inventarisatie gebeurd met een uitspraak over de mogelijke, wenselijke of te onderzoeken toekomstscenario’s voor elk kerkgebouw. Er is nu ook voor de andere kerken een richtinggevend of beslist scenario om in lokaal overleg verder uit te werken. Dit zijn nog geen ruimtelijk uitgewerkte scenario's. Een eventuele architecturale invulling is nog niet onderzocht.

In het algemeen wordt uitgegaan van behoud van de kerk met de eredienst als hoofdfunctie, al dan niet met neven- of medegebruik door andere religieuze groepen, sociale of culturele organisaties. Meestal kan neven- of medegebruik georganiseerd worden zonder (grote) architecturale ingrepen en dus met een behoud van de huidige situatie.

Voor 22 kerken wordt gesteld dat een verandertraject mogelijk of wenselijk is. De parochie blijft lokaal aanwezig in hetzelfde of een ander gebouw. Het kerkgebouw of delen ervan komen in aanmerking voor medegebruik, nevengebruik of herbestemming. Of er is een lokale situatie of opportuniteit. Tussen 2017 en 2019 zal verder overlegd en onderzocht worden wat het meest wenselijke, mogelijke of haalbare scenario is. Bij de evaluatie van mogelijkheden en opportuniteiten worden ook de nabijgelegen, verbonden of gelijkaardige kerken betrokken, zodat in totaal 34 kerken verder onderzocht worden.

Dat zijn:

• drie individuele studies: Sint-Catharina zuid, Heilig-Sacrament Merksem, Sint-Walburgis centrum;
• vier monumentale centrumkerken: Sint-Andries, Sint-Carolus Borromeus, Sint-Jacob, Sint-Paulus die onveranderd kerk blijven en hun culturele werking behouden maar specifieke ondersteuning nodig hebben;
• vier nieuwe lokale initiatieven of situaties: Sint-Benediktus Lillo Ekeren, Sint-Franciscus-Xaverius Borgerhout, Sint-Jan Evangelist Wilrijk, O.L.V. Rozenkrans Wilrijk;
• vijf kerken in Deurne centrum: Sint-Bernadette, Heilig Hart en Sint-Rumoldus (die nu Sint-Emmanuel vormen), Sint-Fredegandus, Sint-Paulus;
• drie kerken in Deurne noord: Blijde Boodschap, Heilige Familie, O.L.V. Altijddurende Bijstand;
• vier kerken in Deurne zuid: Sint-Jozef, Heilige Lodewijk Van Montfort, Heilige-Pius X, Sint-Rochus;
• twee kerken in Ekeren: Sint-Lambertus en Sint-Laurentius Schoonbroek;
• twee kerken in Merksem: Sint-Bartholomeus en Sint-Franciscus;
• vier kerken in Antwerpen noord: Sint-Amandus, Sint-Eligius, Heilig Hart en Sint-Willibrordus;
• drie kerken in Antwerpen zuid: Sint-Jan De Doper, Sint-Laurentius, Heilige Michaël en Petrus.

3. Vervolg en verdere uitwerking:

De stad wenst de kerkbesturen en het bisdom verder te ondersteunen bij het uitwerken van de toekomstvisie door verder overleg in lokale gesprekken en begeleiding van de studie- of ontwikkelingsopdrachten.

De kerkraden van de vijf pilootstudies vragen uitdrukkelijk om de uitvoering van hun toekomstscenario verder te onderzoeken en voor te bereiden zodat het door de studie ontstane momentum en de gecreëerde verwachtingen niet verloren gaan en snel duidelijk wordt welke architecturale ingrepen uitvoerbaar zijn en kunnen toegelaten worden volgens de geldende wetgevingen en procedures. De stad wenst de kerkbesturen daarbij te begeleiden zodat marktbevraging, juridische begeleiding, overleg met partners, het opmaken van uitvoeringsdossiers, projectontwikkeling enz. kan voorbereid, gestart en gefinancierd worden.

De vier monumentale centrumkerken zijn uitzonderlijk en bekleden een aparte plaats.
Ze zullen voluit als kerk in gebruik blijven, met behoud en verdere uitbreiding van de culturele functie.
Uit het lokaal overleg kwam de vraag naar expertisedeling en ondersteuning in het beheer, onder meer op het vlak van verzekeringen en onderhoud.

Door de wijziging in het erfgoeddecreet moet ook een actueel kerkenbeleidsplan gemaakt worden voor gebouwen van de andere erkende erediensten.
Het erfgoeddecreet legt dit op als voorwaarde voor erfgoedpremies voor beschermde monumenten of stads- en dorpsgezichten.
Het eredienstendecreet legt enkel bijdrageverplichtingen bij de steden en gemeenten ten aanzien van eredienstgebouwen van erkende eredienstbesturen. Voor de stad is dit de Anglicaanse kerk, de gebouwen van de Joodse erkende eredienstbesturen en de gebouwen van de Protestants-Evangelische erkende eredienstbesturen.
Er zijn echter in Antwerpen meer dan 160 Joodse en Protestants-evangelische niet decretaal erkende eredienstbesturen of groepen actief, in een wisselend aantal gebedshuizen, en een aantal zonder representatief orgaan of koepel. De nadruk ligt dan ook best op de gebouwen van de erkende eredienstbesturen en op de als monument beschermde gebouwen. Dit zal in 2017 ontwikkeld worden samen met de eredienstbesturen en hun representatieve organen, en in overleg met Ruimte en Erfgoed Vlaanderen, onder meer over de scope van het plan.

Het decreet van de Vlaamse regering van 7 mei 2004 (gewijzigd 6 juli 2012) betreffende de materiële organisatie en werking van de erkende eredienstbesturen bepaalt:

• in artikel 4 dat de kerkfabriek is belast met de zorg voor de materiële voorwaarden die de uitoefening van de eredienst en het behoud van de waardigheid ervan mogelijk maken. De kerkfabriek is eveneens belast met het onderhoud en de bewaring van de kerk of kerken van de parochie en met het beheer van de goederen en de gelden die eigendom zijn van de kerkfabriek of die bestemd zijn voor de uitoefening van de eredienst in de parochie;
• in artikel 52/1 §1 dat de gemeentebesturen de tekorten bijpassen van de exploitatie van de kerkfabrieken en bijdragen in de investeringen in de gebouwen van de eredienst.

Het erfgoeddecreet van 12 juli 2013 gewijzigd op 16 mei 2014 door het Vlaams parlement ter goedkeuring door de Vlaamse regering bepaalt:

• in artikel 11.2.11 dat een verhoogde erfgoedpremie van 80 % van de aanvaarde kostenraming, exclusief btw, wordt toegekend voor het beheer van of voor werkzaamheden of diensten aan of in:
  1° beschermde monumenten die bestemd zijn voor een erkende eredienst. De verhoogde premie kan alleen worden toegekend als er een actueel kerkenbeleidsplan bestaat voor de gebouwen van een erkende eredienst, met uitzondering van de kathedralen. Een kerkenbeleidsplan biedt een langetermijnvisie voor alle gebouwen die bestemd zijn voor de eredienst op het grondgebied van de gemeente of regio in kwestie;
  2° beschermde goederen die eigendom zijn van een gemeente, autonoom gemeentebedrijf, OCMW, OCMW-vereniging of een sociale huisvestingsmaatschappij. Als het gebouw bestemd is voor de eredienst, moet ook voldaan worden aan de voorwaarden, vermeld in punt 1°;
• in artikel 12.3.12 dat werd toegevoegd: Voor de in het eerste lid vermelde aanvragen voor een premie voor beschermde monumenten die bestemd zijn voor een erkende eredienst kan geen premie worden toegekend zolang er geen actueel kerkenbeleidsplan aan het agentschap is bezorgd. Als het agentschap op 1 oktober 2017 geen kennis heeft genomen van een actueel kerkenbeleidsplan, moet een nieuwe premieaanvraag overeenkomstig artikel 10.2.1 worden ingediend, enzovoort;

In de definities werden volgende wijzigingen toegevoegd:
1°/1 kerkenbeleidsplan: een schriftelijk document dat eerst door het representatief orgaan van de betrokken eredienst en vervolgens door de gemeente- of de provincieraad werd goedgekeurd en dat een lokaal gedragen langetermijnvisie biedt voor alle gebouwen die bestemd zijn voor die betrokken eredienst op het grondgebied van de gemeente of provincie.

De langetermijnvisie moet minimaal volgende basisgegevens bevatten:

a) een beschrijving van de betrokken gebouwen bestemd voor de eredienst, met onder meer hun cultuurhistorische waarde, hun architecturale mogelijkheden, hun bouwfysische toestand;

b) de situering van elk gebouw bestemd voor de eredienst in zijn ruimtelijke omgeving;

c) een beschrijving van het actueel gebruik en de actuele functie van de betrokken gebouwen bestemd voor de eredienst;

d) een onderbouwde visie op het toekomstig gebruik en de toekomstige functie van de betrokken gebouwen, inclusief een plan van aanpak hoe de toekomstige invulling met nevenfuncties of herbestemming ervan zal worden onderzocht”;

38°/1 monument, bestemd voor een erkende eredienst: de gebouwen vermeld in artikel 4, 81, 117, 153, 189 en 232 van het decreet van 7 mei 2004 betreffende de materiële organisatie en werking van de erkende erediensten, voor zover ze bestemd zijn voor de eredienst en ook als dusdanig worden gebruikt.