2016_CBS_10289 - Consultancy-opdracht conceptbegeleiding - stadsvernieuwingsproject “ruimtelijke veiligheid". Resultaten - Kennisneming

In 2014 kreeg de stad Antwerpen een conceptsubsidie toegewezen vanuit het Vlaams Stedenbeleid voor stadsvernieuwingsprojecten voor een thematisch onderzoek rond ruimtelijke veiligheid in de publieke ruimte. De studie werd uitgevoerd door studiebureau NDVR cvba, Marialei 29, 2018 Antwerpen. Het doel van het verkennende onderzoek was het verwerven van een dieper inzicht in de relatie tussen de inrichting van de openbare ruimte en het veiligheidsgevoel van de gebruikers van die ruimte. Op basis van gericht onderzoek op een verscheidenheid aan plekken in de stad die  zich onderscheiden door  verschillende  vormen  van gebruik,  toe-eigening,  programmatie en  omgevingsfactoren, werden vier handleidingen opgemaakt. De handleidingen reiken elk een methode aan om op een geïntegreerde manier om te gaan met verschillende types van probleemstellingen op het gebied van sociale veiligheid in de publieke ruimte.

De conceptstudie levert een methodiek aan om oplossingen te concretiseren, modellen te ontwikkelen of maatregelen van beheer te operationaliseren. Naast het aanreiken van  oplossingsrichtingen voor gekende plaatselijke problemen wil  de stad zorgen dat in nieuwe ruimtelijke projecten een kwaliteitsvol ontwerp en een  veilige beleving voor alle gebruikers kunnen samengaan.

De verkennende studie werd inmiddels volledig afgerond en de resultaten en voorgestelde vervolgacties worden voorgelegd ter kennisneming aan het college.

Deze studie is voortgekomen uit een subsidietoewijzing van het Vlaamse Stedenbeleid voor stadsvernieuwingsprojecten. De subsidie heeft tot doel inzicht te verwerven in complexe stedelijke uitdagingen in de Vlaamse hedendaagse context. Op stedelijk niveau beoogde de studie in hoofdzaak een methodiek aan te reiken zodat veiligheid een thema wordt dat breder kan worden meegenomen in nieuwe ontwerpen publieke ruimte.

Doordat de stedelijke ruimte steeds intensiever gebruikt wordt en daarmee steeds meer eisen op de ruimte worden gelegd, kan er een onveiligheidsgevoel optreden indien een plek daar niet op is aangepast. Tegelijkertijd blijkt steeds vaker dat dit niet enkel met repressieve maatregelen kan aangepakt worden, maar dat het thema veiligheid ook een participatieve, proactieve en positieve benadering vereist. Dit onderzoek wil daarom een belangrijke stap zetten in de zoektocht naar een gerichte manier van werken om het samenspel van ruimtelijke factoren, sociale gedragspatronen en percepties te vatten en in te zetten voor gerichte oplossingen.

Deze complexe thematiek vereist dat er naast het creëren van bruikbare methodes ook moet ingezet worden op procesvoering, het aanboren van de bestaande lokale terreinkennis en het activeren van een dialoog.

Onderzoeksproces en leertraject

Het  onderzoek werd uitgevoerd op  basis  van  6 casestudies  (3x2)  geselecteerd uit een longlist die werd aangereikt door de stad Antwerpen: Schijnpoort en Astridplein, IGLO Linkeroever en Handelstraat, Falconplein en Kioskplaats Hoboken. Vervolgens werd een getrapt onderzoeksproces gehanteerd zodat er doorheen het onderzoek ruimte was voor experimenten en verbetering die telkens toegepast werd op het volgende duo cases.

Binnen de stad is reeds veel kennis aanwezig binnen verschillende beleidsdomeinen, de studie beoogde deze dan ook samen te brengen en te komen tot een geïntegreerde aanpak. Om deze reden werd een multidisciplinaire stuurgroep samengesteld die het onderzoeksproces begeleidde. De stuurgroep bestond uit een afvaardiging van verschillende disciplines binnen de stad (ontwerp en uitvoering, sociale planning, samen leven, ruimte), een afvaardiging van de politie en een afvaardiging vanuit het team Stedenbeleid Vlaanderen.

Concrete resultaten

Het onderzoek vormt de eerste stap in een zoektocht naar een geïntegreerde aanpak om om te gaan met  onveiligheidsgevoelens  van  gebruikers in de publieke  ruimte,  in  het  bijzonder  in  relatie  tot ruimtelijk ontwerp. Het onderzoek stelt een sociaalruimtelijke aanpak voor die inzet op het   aanboren van bestaande kennis in combinatie met specifieke analysemethodes. Dit werd vertaald naar vier concrete handleidingen:

•   overzichtshandleiding: aanpak om de verschillende types publieke ruimte te categoriseren waarna voor een gerichte aanpak  gekozen kan worden. Het overkoepelend handboek beschrijft de selectieprocedure rond de cases en beschrijft de procedure wanneer welke instrumenten kunnen worden gebruikt;
•   fenomenenkaart:  ruimtelijke  vertaling  van  gebruikspatronen  en  interacties  in  een  duidelijk document op basis van dialoog met lokale actoren. Onderzocht werd hoe conflicterend ruimtegebruik, in een daarop niet-aangepaste fysieke ruimte, van invloed kan zijn op het veiligheidsgevoel. Hiervoor werd onderzoek gedaan  naar  de  interacties  en  relaties tussen de verschillende gebruikers in de straat. Deze informatie werd  geaccumuleerd in een grafisch document dat kan worden gebruikt om de dialoog rond gezamenlijk ruimtegebruik op te starten;
•   belevingsscan:  analysemethode  om  ruimtelijke  elementen  te  identificeren  die  een invloed kunnen hebben op de perceptie van (on)veiligheid. Onderzocht werd hoe knelpunten in de fysieke ruimte worden ervaren en hoe dit kan leiden tot een  onveiligheidsgevoel. Hierbij wordt door middel van grafisch materiaal en het gebruik van labels een leesbaar document opgesteld, waarbij knelpunten naar prioriteit kunnen worden gedetecteerd;
•   leefwereld: aanpak om de leefwerelden van bewoners en gebruikers in kaart te brengen zodat dit kan worden meegenomen in het ontwerpproces. Hierbij werd ook onderzocht hoe imago een rol speelt bij gevoelens van onveiligheid.

Vervolgstappen

Na deze eerste verkennende studie rond de thematiek van ruimtelijke veiligheid is het opportuun om een vervolgstudie op te starten. Het doel van de vervolgstudie is om de opgedane kennis nader te toetsen en toe te passen op concrete cases publieke ruimte, opgenomen in het investeringsprogramma van de stad. Hierbij zal een nog aan te stellen studiebureau een volwaardig traject opzetten om het thema van ruimtelijke veiligheid op te nemen binnen het ontwerpproces.