2017_CBS_04134 - Patrimonium Ondernemen en Stadsmarketing. Steenplein 1, Antwerpen. Het Steen - Ontwikkeling tot toeristisch onthaal- en bezoekerscentrum. Voorontwerp - Goedkeuring

Algemeen 

Het voorontwerp werd op 14 april 2017 volgens de vooropgestelde planning ingediend door het ontwerpteam noAarchitecten bvba. 

Tijdens de fase van het voorontwerp werd het wedstrijdontwerp verder functioneel en technisch uitgewerkt op basis van uitvoerig overleg met de opdrachtgever, de gebruikers, de dienst Stadsontwikkeling/Onroerend Erfgoed/Monumentenzorg, het Agentschap Onroerend Erfgoed Antwerpen, de brandweer stad Antwerpen en het adviesbureau voor toegankelijkheid INTER. 

Daarnaast werden verschillende vooronderzoeken uitgevoerd om meer inzicht te verschaffen in de bouwfysische en structurele situatie van het gebouw, de ontwerpplannen op punt te stellen en de restauratiefilosofie technisch verder te concretiseren. 

Concept 

Het ontwerp van noAarchitecten vertrekt vanuit de bouwgeschiedenis van het Steen.  Er wordt teruggekeerd naar 1890 met Het Steen als vrijstaand gebouw. Het jaren ’50 deel wordt verwijderd en vervangen door een nieuw volume met toren en dakterras. De nieuwe architectuur is uitgesproken hedendaags en geënt op de historische volumes. 

Er wordt gestreefd naar het maken van één gebouw, met verschillende tijdslagen die worden verzoend. De kleurgradaties van het historische Steen worden als geïntegreerde kunst verder gezet in de nieuwbouw. Nieuw en oud vormen zo een geheel met een uitgesproken karakter, een duidelijke identiteit die de waarde van deze plek in Antwerpen duidelijk maakt. Het oude versterkt het nieuwe.
Het Steen wordt alzijdig en legt daardoor de relatie met zowel stad als stroom. 

De keuze voor een nieuwe structuur draagt bij aan de ruimtelijke beleving en biedt meer vrijheid in een interessante ontwikkeling van het gebouw met onder meer het dakterras als nieuwe publieke plek. De ontsluitingstoren zorgt voor de toegankelijkheid van het gebouw waarbij alle lagen van het gebouw autonoom, flexibel en multifunctioneel kunnen ingezet worden. De nieuwbouw zorgt er eveneens voor dat het Huis De Mol (de aanpalende vleugel van het oude Steen) integraal toegankelijk wordt. 

De functie van bezoekersonthaal, cruisterminal en belevingsparcours zijn geïntegreerd binnen één concept en toch onafhankelijk van elkaar te gebruiken. Dit zorgt voor grote flexibiliteit waarbij de verschillende functies elkaar ondersteunen en aanvullen. 

Ruimtelijke indeling 

In de basis van het Steen bevindt zich de cruiseterminal. De vertrekhal van de cruiseterminal is multifunctioneel inzetbaar en betreedt men via de trap in de onthaalruimte erboven of via de nieuwe inkom op het niveau van de Scheldekaaien. Vervolgens komt men in de securityzone waarbij de inschepende passagiers via de Scheldekaaien en het toekomstige ponton het schip kunnen bereiken.

De passagiers die het schip verlaten kunnen rechtstreeks via het bezoekersonthaal op het gelijkvloers of eveneens doorheen de vertrekhal hun weg naar buiten vinden.
Dit niveau is aan de waterzijde gesloten als gevolg van de geïntegreerde waterkering in het gebouw. 

Op het onthaalniveau bevinden zich een baliezone (tickets van eigen en externe aanbieders), een infozone, een ontvangstzone, een stadswinkel en een rustruimte met zicht op de Schelde die bereikt kunnen worden langs de bestaande historische inkompoort of langs de nieuwe (toegankelijke) inkom hogerop de helling.  

Het bezoek aan het belevingsparcours, dat zich toelegt op het ontstaan, de rijke geschiedenis en de toekomst van Antwerpen, start op de eerste verdieping en eindigt op de tweede verdieping met het nieuwe dakterras als apotheose. 

De kantoren met nodige voorzieningen worden ondergebracht in de 19^de eeuwse boekentoren en alle technieken krijgen zoals vandaag een plek in de kelders van het gebouw. 

Restauratie 

De erfgoedkundige waardenstelling uit het bouwhistorisch onderzoek  uit 2016 vormt het vertrekpunt voor een algemene restauratievisie.
De historische studie geeft een chronologisch overzicht van de verschillende bouwfases en ingrepen aan het Steen. 

Ondanks de gedurfde krachtlijnen die aan de basis liggen van de visie zijn de ingrepen en voorstellen respectvol.  De ingrepen aan het erfgoed zijn aanvaardbaar en technisch haalbaar. De keuze voor een nieuwe structuur draagt bij aan de ruimtelijke beleving en markeert een interessante nieuwe fase in de bouwgeschiedenis van het gebouw.
Om de archeologische ondergrond maximaal te vrijwaren is het vertrekpunt van het ontwerp het behoud van de huidige footprint waarbij er slechts ter plaatse van de liftschacht buiten wordt gekomen. 

Hoewel veel van de oorspronkelijke vormgeving en bouwsporen vervaagd of verdwenen zijn, is de historische, archeologische en architecturale waarde van het oude Steen enorm. Een restauratiecampagne voor deze zones is dan ook veelzijdig: enerzijds bijkomende bouwarcheologisch onderzoek naar verborgen afwerkingen en onderzoek naar bouwfysische aspecten, anderzijds reiniging, consolidering, behoud en herstel, verwijderen van overbodige 20ste eeuwse toevoegingen en ‘zachte’ restauratieve ingrepen. 

Bij het behoud van de erfgoedwaarden wordt niet alleen aandacht besteed aan het exterieur, maar worden ook voor het interieur zorgvuldige overwegingen gemaakt. De scenografie van het belevingsparcours zal vertrekken vanuit de ervaring van elke specifieke ruimte en bijzondere bouwarcheologische sporen worden zichtbaar gemaakt, met de bedoeling ze aan de bezoekers te tonen en te duiden. 

Technieken 

Het ontwerpteam wil niet louter uitgaan van het voor de toekomst vrijwaren van het monument, maar streeft ernaar het gebouw zijn oorspronkelijke functie opnieuw actief en volgens hedendaagse vereisten te laten uitoefenen. 

Het comfort van mensen primeert op energiezuinigheid: het streven naar een laag energieverbruik zal niet ten koste gaan van de eisen die gesteld worden voor het comfort van mensen of het respect voor de historische context. 

In het Steen worden bijgevolg verschillende klimaateisen gesteld. Kleine en minder representatieve ruimten worden gerestaureerd in functie van conservatie zonder bijkomende comforteisen. Het Huis de Mol en de vergaderzalen worden wel klimatologisch verbeterd.

Het 19^de eeuwse deel ‘de boekentoren’ wordt geïsoleerd langs de binnenzijde om er een hedendaags comfort te kunnen aanbieden en de nieuwe delen worden opgevat als bijna energieneutrale nieuwbouw die volledig aan hedendaagse comfort- en energie-eisen voldoen. 

Raming 

De bouwkostenraming voor het voorontwerpvoorstel van 14 april 2017 van noAarchitecten bedraagt 7.777.224,00 euro + 1.633.217,04 euro (21% btw) = 9.410.441,04 euro.  

Het globaal ereloon percentage voor architectuur, stabiliteit en technieken (inclusief akoestiek) werd vastgelegd op 10,50% van het totale investeringsbedrag.  Voor de studieopdracht wordt de uitgave voor het ereloon van het aangestelde architectenbureau geraamd op 988.096,31 euro (inclusief btw).  

Planning

Goedkeuring definitief voorontwerp - begin mei 2017
Indienen vergunningsaanvraagdossier - midden juli 2017
Indienen uitvoeringsdossier/ bestek - september 2017
Aanbesteding - oktober 2017 tot januari 2018
Start werken – maart 2018
Oplevering werken - eind 2019
Opening en ingebruikname - begin 2020

Het college besliste op 28 oktober 2016 om noAarchitecten bvba aan te stellen als ontwerper voor het opmaken van een volledige studieopdracht voor de ontwikkeling van Het Steen tot een toeristisch onthaal en bezoekerscentrum te Antwerpen.

Het aan de architect verschuldigde ereloon bij goedkeuring van het definitieve voorontwerp is 20%  van het totaal geraamde ereloon.
De uitgave van 197.619,26 euro, inclusief btw voor het ereloon voorontwerp zal verrekend worden op het investeringsbudget 2017, op bestelbon 4005195681, goedgekeurd op 28 oktober 2016 (jaarnummer 9540). Er is voldoende krediet beschikbaar.

De stad Antwerpen zal voor dit project voor het restauratiegedeelte een aanvraag indienen tot het sluiten van een meerjarenpremieovereenkomst bij de Vlaamse Overheid. De ontvangsten uit de erfgoedpremie, 80% op de subsidiabele delen, worden geraamd op 2.782.862,00 euro (inclusief btw).

Dit dossier zal tevens worden ingediend bij toerisme Vlaanderen in het kader van ‘het impulsprogramma hefboomprojecten toerisme Vlaanderen’. De verwachte ontvangsten bedragen 60% van de totale bouwkost.

Artikel 57 §3, 4° van het Gemeentedecreet van 15 juli 2005 stelt dat het college van burgemeester en schepenen bevoegd is voor het voeren van de gunningsprocedure, de gunning en de uitvoering van overheidsopdrachten.