2017_CBS_10872 - Fondsen. Eurodesk - Deelname Europese oproep Urban Innovative Actions. Principebeslissing - Goedkeuring

De subsidiëring vanuit Urban Innovative Actions (UIA) biedt de kans om een aantal innovatieve technologieën te gaan testen in een proefomgeving. Vanuit de dienst Stadsontwikkeling/Energie en Milieu Antwerpen wordt een voorstel voorbereid onder de projectnaam 'Ringwater: Klimaatadaptatie op de Ring' (werktitel). Dit voorstel sluit aan bij het thema 'aanpassing aan klimaatverandering' van de oproep. Het projectvoorstel wil de mogelijkheden aftoetsen om binnen de geplande stedelijke infrastructuurwerken aan en rond de Ring (overkapping, Groene Singel) ecosysteemdiensten op te zetten die bijdragen aan een beter stedelijk water- en hittemanangement waardoor de stad klimaatrobuuster gemaakt wordt. Het voorstel bevat een aantal innovatieve benaderingen die intrinsiek voldoen aan de UIA voorwaarde dat projectvoorstellen vernieuwend, uitdagend en experimenteel moeten zijn.  De ideëen moeten nog verder bekeken worden op haalbaarheid zowel naar uitvoering als naar timing. Hiervoor is echter  overleg nodig met actoren die verder in het besluit worden opgelijst. Met dit besluit wordt goedkeuring gegeven om het voorstel verder te concretiseren in overleg met deze actoren. en als projectvoorstel in te dienen in kader van de derde UIA oproep.

De innovatieve benaderingen in het voorstel spelen telkens in op een deelaspect van klimaatadaptatie-uitdaging en zetten maximaal in op win-wins voor een gezonde, kwalitatieve groen-blauwe  leefomgeving en het mogelijke aansluiten op lange termijn investeringen en plannen zoals een volledig overkapte ring of een herstelde gravitaire verbinding tussen Schijn en Schelde. Mogelijke uitdagingen die binnen het projectvoorstel kunnen aangepakt worden zijn:

• Uitdaging droogte en waterschaarste
  We verwachten langere periodes van droogte en waterschaarste. Zuiver water is een kostbaar goed in de stad van morgen. Een eerst piloot is de toepassing van een multifunctioneel maximaal toegankelijk waterpark waar gebufferd hemelwater uit ring(omgeving) via helofytenfiltering wordt gezuiverd en de piste van alternatieve drinkwaterbronnen voor de Antwerpse bevolking en opportuniteiten voor lokale innovatieve economie worden onderzocht. De realisatie van deze demonstratie sluit aan op de plannen voor Wolvenberg en segment zone Oost, namelijk het ingetekende waterpark Spoor Oost. Onderdeel van de uitdaging is ook afnemers van dit zuivere water (toepassing mogelijk van tot hemelwater- of drinkwaterkwaliteit) te vinden. Evidente pistes zijn hergebruik voor bevloeiing groenzones, samentuinen, maar ook een waterintensieve bedrijvigheid.   
• Uitdaging hevige stortregens
   De neerslagmodelleringsstudies leren ons dat we moeten voorbereid zijn op meer en hevigere stortregens. Om de ring als maximaal stedelijk vergaar- en bufferbekken te laten fungeren moet de omliggende (weg)infrastructuur optimaal ingezet worden als waterweg die het lokale rioolstelsel ontlast in de dense stadswijken en hemelwater afvoert naar de ringzone. De heraanleg van radialen naar de ring toe moet geïntegreerd vanuit het ringwatersysteem worden bedacht.  Aansluiting bij ingeplande projecten openbaar domein . 
• Uitdaging daling grondwatertafel
   Een belangrijke klimaat-uitdaging is het zakken van de grondwatertafel. De ring zelf ligt verzonken waardoor drainage en pompen van overtollig water noodzakelijk is. Het maximaal intekenen van groen-blauwe bufferzones langs de Ring door de ontwerpteams is een goede zaak. De vraag of en onder welke randomstandigheden deze al dan niet doorlaatbaar zijn om een oplossing te bieden voor de grondwatertafelverzakking vraagt onderzoek en experimenteerruimte. We moeten meten of we met doorlaatbare bufferzones net naast de ring niet gewoon de pompactiviteit intensiveren en onder welke omstandigheden hemelwater de optimale functionaliteit heeft (voor grondwaterstijging, als verkoeling, in kader van hergebruik,…).   Aansluiten bij ingeplande groen-water bufferzones bij weerhouden pilootprojecten langsheen de ring.
• Uitdaging hitte
  Klimaatverandering zorgt voor meer, langdurigere en meer intense hittegolven in de zomer. De sterk verzegelde en dicht bebouwde grijze stadwijken langs de ring zijn tijdens de vaker voorkomende hittegolven ongezonde en onaangename plekken De sterk verzegelde en dicht bebouwde stadswijken langs de ring zijn erg vatbaar voor de steeds vaker voorkomende hittegolven. Door het maximaal inbrengen van groen en blauw, zorgvuldig gepland vanuit gemeten stressfactoren (hitte, luchtkwaliteit, geluid en water) in de overkapping zijn grote winsten te boeken naar leefbaarheid en gezondheid van de omliggende wijken. Het gebruik van de Groentool bij het planningsproces, het experimenteren met soorten vegetatie en het monitoren van hun impact en het trekken van leerlessen voor toekomstige stadsontwikkelingsprojecten is erg waardevol. 
• Smart city
  Smart city inzetten om data-geïnspireerd en evidence-based de leerlessen uit bovenstaande innovatieve benaderingen op te schalen in de verdere ontwikkeling van de ringzone en in andere dense stedelijke omgevingen in Europa met gelijkaardige klimaat-uitdagingen. Bijvoorbeeld door gebruik van sensoren om waterstromen of hitte-afname te meten en op te volgen.

Interne en externe partners die bij het project betrokken kunnen worden zijn:

• AG VESPA, SW/EMA, SW/ruimte, SW/O&U, SB/groendienst;
• Intendant, Vlaamse Overheid;
• Actiegroepen: Ringland/straten generaal/Ademloos/…;
• Water-link;
• Aquafin;
• VMM (grondwater);
• Natuurpunt;
• Universiteit Antwerpen;
• Beheerder van meteo stations in Antwerpen: KMI, waterkundig labo;
• Vito: modellering, monitoring innovatieve demonstratieprojecten;
• KULeuven: modellering van extreme events (hitte, hevige stortregens).

Aan het college wordt gevraagd goedkeuring te geven voor de verdere concretisering van dit project door de dienst Stadsontwikkeling/Energie en Milieu Antwerpen in overleg en in samenwerking met de hierboven vermelde actoren.  De stedelijke Eurodesk zorgt voor de nodige begeleiding bij het uitschrijven en opmaken van een kwalitatief dossier dat tegen de in definitieve oproep vooropgestelde deadline kan worden ingediend.

Het definitieve voorstel zal voor de deadline nog eerst aan het college ter goedkeuring worden voorgelegd waarna, mits goedkeuring door het college, het voorstel kan ingediend worden. Het definitieve voorstel zal duidelijk de te ondernemen acties, de bijhorende budgetten en de te respecteren (uitvoerings)termijnen in beeld brengen. 

In september 2017 heeft de Europese Commissie (Directoraal-Generaal voor Regionaal Beleid en Stadsontwikkeling) de thema's van de derde oproep van het Urban Innovative Actions programma bekend gemaakt. In december 2017 worden de definitieve (rand)voorwaarden van deze derde oproep bekendgemaakt. Voortgaande op de tijdlijn van eerdere oproepen zal de deadline tot deelname zich rond medio april 2018 situeren. 

Met Urban Innovative Actions (UIA) programma wil de Europese Commissie stedelijke gebieden de budgettaire ruimte geven om innovatieve en experimentele oplossingen te testen die aan stedelijke uitdagingen het hoofd kunnen bieden. In de periode 2015-2020 wordt  hiervoor door de commissie  in totaal 371 miljoen euro gereserveerd. Per jaarlijkse oproep zijn er dus meer dan 60 miljoen euro aan subsidies beschikbaar. Een aanvaard project wordt voor 80% gesubsidieerd tot een maximum van 5.000.000,00 euro. De overige 20% dient door de projectvoordragende stad of stedelijke entiteit te worden gecofinancierd. Enkel steden of stedelijke gebieden met minimum 50.000 inwoners kunnen voorstellen indienen. Per oproep kan een stad slechs één projectvoorstel indienen. De looptijd van een project bedraagt vier jaar: drie jaar implementatie en één jaar disseminatie.  De Commissie benadrukt dat 'normale' projecten geen kans maken. Enkel projectvoorstellen die creatief en ambitieus zijn, op Europees vlak niet eerder toegepast werden en waarvan andere steden onder de indruk zullen zijn, komen in aanmerking voor subsidiëring. De selectiecriteria zijn de volgende:

• innovatief karakter (op Europese schaal);
• kwaliteit van het project;
• partnerschap met de nodige stakeholders (kennisinstellingen, ondernemingen, maatschappelijk middenveld, en andere overheden);
• meetbaarheid van de resultaten;
• overdraagbaarheid van de oplossingen (naar andere steden).

Bij elke oproep legt de Europese Commissies de thema's vast waarbinnen een project kan worden ingediend; De stad Antwerpen heeft bij eerdere UIA-oproepen telkens succesvol projecten ingediend:

• 2016: project CURANT binnen het thema 'integratie van migranten en vluchtelingen' (2016_CBS_01541 van 26 februari 2016);
• 2017: project Circulair Zuid binnen het thema 'ciruclaire economie' (2017_CBS_02918 van 31 maart 2017).

In de derde UIA oproep van september 2017 zijn volgende thema's naar voor geschoven:

• banen en vaardigheden in de lokale economie;
• aanpassing aan klimaatverandering;
• luchtkwaliteit;
• huisvesting.

De stad wil een projectvoorstel indienen onder de naam 'RingWater: Klimaatadaptatie op de Ring'  (werktitel) binnen het thema 'aanpassing aan klimaatverandering'

Bij goedkeuring van het projectvoorstel zal de dienst Stadsontwikkeling/Energie en Milieu Antwerpen instaan voor de projectopvolging. Met dit project zullen de door AG Vespa, Stadsontwikkeling/Ontwerp en Uitvoering of andere reeds geplande investeringen in de ringzone bijkomende innovatieve elementen bevatten die de klimaatrobuustheid verhogen. 80 % van de projectkosten wordt gedekt door Europese subsidies, de vereiste 20 % cofinanciering zal in overleg met vermelde actoren voorzien worden bij budgetopmaak 2019.