2017_CBS_08450 - Stad aan het water. Gedempte Zuiderdokken - Voorontwerp herinrichting openbaar domein - Goedkeuring

De 'weides' en de 'pockets' faciliteren een belangrijk deel van het stedelijk programma
Op de drie 'tafels' wordt er ingezet op grote open weides die een veelheid aan informeel gebruik mogelijk maken: van liggen op het gras tot verschillende vormen van sport en spel. Deze weides vormen een open figuur over Dok Zuid die van noord naar zuid loopt. Centraal op het Schippersdok is de weide de meest genereuze open ruimte in het plan. De weide wordt licht verlaagd voorzien waardoor de mogelijkheid ontstaat om deze weide in uitzonderlijke gevallen in te zetten voor het bufferen van regenwater. Aan de zijde van de Schelde wordt de weide afgeboord door een langgerekte wadi, een verwijzing naar de voormalige dokken. Op de noordelijke en zuidelijke tafel bieden de weides meer geborgenheid.

De weides worden geflankeerd door groene tuinkamers (pockets) die zo zijn ingeplant en gedimensioneerd dat er een ruimte ontstaat die zich afwisselend opent en meer sluit en diverse perspectieven genereert. De 'pockets' omvatten een combinatie van formele programmatie (sport, spel en meubilair) en een diverse beplanting (struiken, groenten en bloemen). Op de meest zuidelijk tafel worden de pockets gereserveerd voor speeltuinen, een stiltetuin en een samentuin. De speelpockets worden gecombineerd met twee boszones (regentuinen). De weide op de zuidelijke tafel werd ten opzichte van het schetsontwerp kleiner gemaakt ten voordele van een multisportveld. Dit wordt gecombineerd met een extra multisportveld. De meest noordelijke tafel krijgt een soortgelijke verdeling, met uitzondering van het sportprogramma wat ook in pockets wordt ondergebracht.

De Gedempte Zuiderdokken als museumtuinen
Het park, de nieuwe publieke ruimte en de cultuurhuizen vormen samen 'Dok Zuid museumtuinen'. Deze titel belichaamt zowel een ambitie als een ontwerp waarin kunst geïntegreerd wordt in de openbare ruimte. Het is de bedoeling om op drie betekenisvolle plaatsen in de vloer en ter hoogte van de speelzones kunst te voorzien met affiniteit voor kleurenspel, materialen, licht en klanken. Dit alles vanuit de overtuiging dat de 'Museumtuinen' pas echt betekenis krijgen wanneer kunstenaars gehoord worden tijdens het ontwerpproces en niet het resultaat zijn van losse toevoegingen (beelden, installaties,...) achteraf. Uiteindelijk hebben de kunstingrepen, in samengang met aanwezigheid van de cultuurhuizen, de potentie om aan Dok Zuid een  unieke internationale uitstraling te geven. Tijdens de fase van het definitief ontwerp zal uitgezocht worden hoe er in samenwerking met de cultuurhuizen samengewerkt kan worden met één of meerdere kunstenaars.

Het voorontwerp werkt de pergola, het waterbassin, de wadi's, de cirkelbank, de spiegelvijver aan de Waterpoort en het stedelijk dak uit
Op Dok Zuid worden een aantal architecturale elementen ingezet om de ruimte verder te activeren, structureren en organiseren en dit op een andere schaal dan de structuur die werd opgezet vanuit het de drie tafels, de kroon, de pleinen en de voorruimten aan de cultuurhuizen. De elementen creëren plekken van een verhoogde intensiteit qua gebruik en/of beleving. De elementen worden niet willekeurig ingezet. Ze spelen in op een noodzakelijkheid of een bijzondere gelegenheid om een brede meerwaarde te realiseren. Ze introduceren een extra diversiteit van situaties die een meervoudigheid qua gebruik kunnen opnemen.

In het voorontwerp worden deze elementen gedetailleerd uitgewerkt. Dit zijn de belangrijkste elementen (van Scheldestraat naar Van Der Sweepstraat):

1. de pergola recupereert de structuur van een voormalige hangar van de Scheldekaaien aan de noordelijke kop van de Gedempte Zuiderdokken. Onder deze pergola kunnen onder andere buitenklassen worden georganiseerd. Het ontwerp voorziet in de plaatsing van een groot krijtbord met daarvoor een bank in een halve cirkel;
2. het waterbassin vormt het centrum van het Museumplein. Het waterbassin is een speelfontein waarin kinderen kunnen spelen met water. In de fase van het definitief ontwerp zal samen met de bedrijfseenheden Cultuur, Sport,Jeugd en Onderwijs en Stadsbeheer bekeken worden om dit spelelement verder te onderzoeken op haalbaarheid, veiligheid en duurzaamheid om zo de randvoorwaarden te bepalen voor het waterbassin/speelfontein;
3. de centrale wadi wordt aan één zijde afgeboord met een genereuze zittrap. In deze trap wordt de historische kademuur van het Schippersdok punctueel terug zichtbaar gemaakt. Stapstenen doorheen de wadi vormen een interessante spelaanleiding en een meer avontuurlijke doorsteek tussen kroon en weide. De wadi zal permanent water bevatten (circa 30cm). Afhankelijk van de grootte van de regenbui zal het waterpeil in de wadi meer of minder stijgen tot maximaal 70cm onder het maaiveld;
4. de cirkelbank is een grootschalige tweezijdige houten zitbank met stalen structuur. Ze markeert een centrale plek op het Waterpoortplein en zorgt voor een alledaags gebruik. Tijdens evenementen is deze bank verplaatsbaar en kan ze indien nodig op andere plekken rond het Waterpoortplein geplaatst worden;
5. spiegelvijver aan de Waterpoort: rond de Waterpoort wordt een cirkel aangelegd. De helft van deze cirkel ligt verdiept met een helling richting het Waterpoortplein. In een alledaags gebruik kan de rand een bijzonder element vormen voor skaters, skeelers en steps. Wanneer het regent zal deze ruimte zich vullen met regenwater en ontstaat een spiegel waarin het historisch gebouw van de Waterpoort tijdelijk weerspiegeld wordt;
   
6. het stedelijk dak is een overdekte ruimte op de zuidelijke kop van de Gedempte Zuiderdokken. Het dak bestaat uit twee delen. Een lager deel dat de aansluiting vormt met de Van der Sweepstraat. Hieronder zijn dubbelzijdige banken voorzien die zowel functioneren als wachtplek voor de bushaltes aan de Van der Sweepstraat of als rustplek op het plein. Het hoger deel maakt de aansluiting met de tuinen en overdekt een multifunctioneel sportveld. Hier kan er droog en uit de zon gesport worden. De vloer van de tafel – een gepolierde beton – loopt door onder het stedelijk dak en maakt deze plek ook uiterst geschikt om te skeeleren en te skaten. In het uitvoeringsbudget wordt het stedelijk dak niet voorzien. In het definitief ontwerp wordt ook het scenario zonder stedelijk dak verder uitgewerkt.

Met deze maatregelen hebben de Gedempte Zuiderdokken voldoende capaciteit om het eigen regenwater van buien met een terugkeerperiode van eens om de 20 jaar op te vangen. Dit zowel nu als in de toekomstige prognoses voor klimaatadaptatie in 2100. Daarnaast is Dok Zuid in staat om een aanzienlijk deel van het water uit de zuidwijk op te vangen wanneer er delen afgekoppeld worden in het kader van het Antwerpse hemelwaterplan.

Groen speelt de belangrijke rol in het ontwerp voor Dok Zuid
Dok Zuid wordt eerst en vooral een nieuwe groene ruimte. Groen speelt in het nieuwe ontwerp dan ook de belangrijkste rol. Dit uit zich niet enkel in de hoeveelheid groen in het ontwerp, ook in de verscheidenheid aan groen op de verschillende lagen. Naast het versterken van de bomen van de kroon wordt ook ingezet op een rijke variatie aan heesters, vaste planten en bloembollen. Ook de aanwezigheid van ruime grasweides versterkt het groene karakter.

Het tuinenconcept en de rijkheid aan bloemrijke planten vergt een intensief beheer. De bedrijfseenheid Stadsbeheer heeft in een eerste doorrekening op 18 augustus 2017 met het POORT-model berekend dat de beheerkost voor dit type groen 300.000 euro (exclusief btw) bedraagt op jaarbasis. Gelet op de gefaseerde aanleg zal dit gradueel in de budgetten moeten opgenomen worden vanaf het jaar 2022 (na de garantieperiode van de aannemer).

Verhardingen dragen de stedelijke ruimte
De stadsvloer is één van de belangrijkste dragers van een stedelijke ruimte. De stadsvloer moet tegelijkertijd identiteit geven aan de plek en voldoende robuust en comfortabel zijn voor een zeer divers gebruik. Het globale beeld van de stadsvloer op Dok Zuid wordt opgebouwd uit een combinatie van verschillende texturen: monoliete betonverhardingen, kleinschalige natuursteenverharding, herbruik van de bestaande kasseien en halfverharding. Qua kleurtinten wordt gebruik gemaakt van enerzijds meer geelachtige tinten voor de betonverharding van de tafel en de halfverharding en anderzijds een variatie van grijstinten voor de natuursteen op stoepen en pleinen en de rijloper in uitgewassen beton.

Ter hoogte van de Leuvenstraat wijzigt het circulatieplan
Het circulatieplan is ten opzichte van het schetsontwerp gewijzigd ter hoogte van de Leuvenstraat. De Leuvenstraat wordt niet geknipt aan de Scheldekaaien. In functie van leveringen voor het Zuiderpershuis en het M KHA wordt de Leuvenstraat een eenrichtingsstraat vanaf de Cockerillkaai richting de Waalsekaai.

De overige aanpassingen uit het schetsontwerp (collegebeslissing nr.1717 van 24 maart 2017) zijn integraal overgenomen in het voorontwerp:

• de kanten van de wegen Waalsekaai en Vlaamsekaai, gelegen aan de zijde van de bebouwing, werden optimaal ingetekend met parkeerplaatsen (meer bepaald werden de parkeerplaatsen van straathoek tot straathoek ingetekend);
• de aantakkingen van de Waalsekaai en Vlaamsekaai met de Van der Sweepstraat en de Scheldestraat werden met conforme bochtstralen ingetekend;
• de aantakking van Waalsekaai met Wapenstraat werd ingetekend;
• afstemming met het definitief ontwerp voor de wegeniswerken in de Van der Sweepstraat (inclusief bushaltes), de Namenstraat en de Verviersstraat;
• er wordt voorzien in een aansluiting van de Waalsekaai met de Van der Sweepstraat.

Leefbaarheid en ruimtelijke veiligheid vormen een onderdeel van het ontwerp
Het voorontwerp voor de Gedempte Zuiderdokken heeft aandacht voor de leefbaarheid, de ruimtelijke veiligheid en de robuustheid van het ontwerp. In het voorontwerp zijn een hele reeks van maatregelen rond (slimme) verlichting, veiligheidscamerastandpunten, handhaving, geluidsoverlast, verkeersveiligheid, zichtbaarheid/doorzichten, vandalisme en graffitti in het ontwerp geïntegreerd.

Coördinatie van de beheermaatregelen is in de toekomst noodzakelijk voor de Gedempte Zuiderdokken
Het voorontwerp lijst een eerste reeks van beheermaatregelen op. Vanaf de fase van het definitief ontwerp zal aan het ontwerpteam de opmaak van een beheerplan gevraagd worden. Het gaat om alle technisch-infrastructurele aspecten van het ontwerp. Daarnaast moeten er in de toekomst ook heel wat organisatorische keuzes inzake beheer gemaakt worden (bijvoorbeeld de lichtsterktes van de verlichting in relatie tot het tijdstip (dimmen verlichting), het type evenementen in de toekomst en het onderhoud van de architecturale elementen in het plein). Dit gebeurt best in samenspraak met een brede groep betrokken stadsdiensten en onder leiding van een coördinerende stadsdienst.

De fasering van de heraanleg van de Gedempte Zuiderdokken volgt het tempo van de aanleg van de ondergrondse parkings. Daarom begint fase 1 met de zone boven het Steendok. In deze fase wordt ook het corresponderende deel van de Waalsekaai en het volledige Waterpoortplein aangelegd. Fase 2 is de zone boven het Kooldok, het corresponderende deel van de Waalsekaai en het Museumplein. Vervolgens wordt de centrale tafel met wadi's en het laatste deel van de Waalsekaai als derde fase ingericht. Omdat de Vlaamsekaai als omleidingsweg gebruikt zal worden tijdens de aanleg van de Scheldekaaiweg wordt de Vlaamsekaai uitgevoerd als aparte fase. Afhankelijk van het tempo van de werfzone langs de Scheldekaaien zal de heraanleg van de Vlaamsekaai gecombineerd worden met fase 2 of met fase 3.

Dit is een richtinggevend overzicht van de timing: